Pyrethrum i pyretroidy u kotów: dlaczego są śmiertelnie niebezpieczne

Dobrze przemyślana ochrona przed kleszczami i pchłami może szybko stać się śmiertelną pułapką dla Twojego pupila. Regularnie dochodzi do nagłych przypadków weterynaryjnych, ponieważ właściciele kotów omyłkowo stosują u swoich zwierząt preparaty typu spot-on przeznaczone dla psów. Przyczyną tych dramatycznych zdarzeń są substancje czynne z grupy pyretryn i pyretroidów (takie jak np. permetryna). Podczas gdy psy zazwyczaj dobrze tolerują te substancje, koty reagują na nie niezwykle wrażliwie. Dlaczego tak się dzieje? Odpowiedź kryje się głęboko w kociej wątrobie. W tym artykule dowiesz się, dlaczego metabolizm kotów nie potrafi przetworzyć tych insektycydów, jak ta neurotoksyna działa w organizmie i co musisz zrobić w absolutnej sytuacji awaryjnej.

Biologiczna przyczyna: Niedobór glukuronidacji u kota

Aby zrozumieć, dlaczego pyretryna i jej syntetyczni krewniacy są tak niebezpieczni dla kotów, musimy dokładniej przyjrzeć się metabolizmowi tych zwierząt. Kiedy ssak przyjmuje substancję obcą (taką jak lek lub insektycyd), to przede wszystkim wątroba jest odpowiedzialna za jej rozkład i wydalenie przez nerki. Kluczowym procesem jest tutaj tzw. glukuronidacja.

Koty wykazują jednak specyficzną dla gatunku cechę: brakuje im wystarczającej ilości określonych enzymów do glukuronidacji (transferaz glukuronozylu)^[1]. Enzymy te są zazwyczaj odpowiedzialne za wiązanie toksycznych cząsteczek z kwasem glukuronowym, aby uczynić je rozpuszczalnymi w wodzie, co umożliwia ich wydalenie z moczem. Z powodu tego "niedoboru glukuronidacji" kot nie jest w stanie wystarczająco szybko metabolizować substancji czynnych, takich jak permetryna czy naturalne pyretryny^[2].

Rezultat: Substancja czynna gromadzi się w organizmie kota. Zamiast zostać rozłożona, neurotoksyna krąży w układzie krwionośnym i przekracza barierę krew-mózg, co prowadzi do masywnych zaburzeń ośrodkowego układu nerwowego.

Pyretryna, pyretryny i pyretroidy: Jaka jest różnica?

Na opakowaniach środków przeciwpasożytniczych często można znaleźć różne, podobnie brzmiące terminy. Dla właścicieli kotów kluczowe jest ich rozróżnienie, ponieważ wszystkie one mają taki sam potencjał toksyczny dla kociego metabolizmu:

• Pyretryna: Jest to naturalny ekstrakt pozyskiwany z wysuszonych koszyczków kwiatowych określonych gatunków chryzantem (Tanacetum cinerariifolium)^[3].
• Pyretryny: To sześć właściwych, naturalnie występujących substancji czynnych w ekstrakcie z pyretryny (np. pyretryna I i II). Rozkładają się one stosunkowo szybko pod wpływem światła UV.
• Pyretroidy: Są to syntetycznie odtworzone w laboratorium substancje czynne (takie jak permetryna, deltametryna, cypermetryna). Zostały one chemicznie zmodyfikowane (np. poprzez chlorowanie) tak, aby były znacznie bardziej stabilne wobec światła i tlenu, a tym samym działały znacznie dłużej^[4].

Jak działa neurotoksyna w organizmie kota?

Zarówno naturalne pyretryny, jak i syntetyczne pyretroidy są silnymi truciznami kontaktowymi i nerwowymi. Ich neurotoksyczny mechanizm działania jest skierowany bezpośrednio na komórki nerwowe. W błonach komórkowych ścieżek nerwowych znajdują się tzw. zależne od napięcia kanały sodowe, które odpowiadają za przewodzenie impulsów nerwowych.

Substancja czynna blokuje te kanały i uniemożliwia ich zamknięcie po zadziałaniu bodźca. W rezultacie jony sodu nieustannie napływają do wnętrza komórki, co prowadzi do ciągłego pobudzenia komórki nerwowej (fizjologiczny napływ jonów sodu do wnętrza komórki ulega wydłużeniu). Dochodzi do niekontrolowanych, powtarzających się wyładowań na błonach nerwowych. To, co u owadów prowadzi do szybkiego porażenia spastycznego (tzw. efektu knock-down) i śmierci^[5], u kota wywołuje najcięższe drgawki neurologiczne.

Drogi zatrucia: W jaki sposób koty mają kontakt z tą substancją czynną?

Zatrucia kotów pyretroidami, zwłaszcza permetryną, niestety nie są rzadkim zjawiskiem. Specjaliści od lat ostrzegają przed przypadkami zatruć u kotów^[6]. Rzeczywista liczba przypadków jest prawdopodobnie znacznie wyższa. Drogi kontaktu wynikają zazwyczaj z niewiedzy lub nieostrożności w gospodarstwie domowym:

1. Bezpośrednie błędne zastosowanie preparatów typu spot-on dla psów

Zdecydowanie najczęstszą przyczyną jest bezpośrednie nałożenie preparatu typu spot-on dla psów na skórę kota. Preparaty typu spot-on dla psów zawierają ekstremalnie wysokie stężenia permetryny (często około 500 mg/ml). Ponieważ dla kota dawki poniżej 100 mg na kg masy ciała mogą być letalne (śmiertelne), zawartość jednej małej psiej pipety wystarczy, aby zabić kota o wadze 5 kg.

2. Kontakt wtórny wynikający ze wspólnego przebywania z psami

Często niedocenianym ryzykiem jest sytuacja w domach, w których żyje więcej zwierząt. Jeśli pies został zgodnie z zaleceniami potraktowany preparatem typu spot-on zawierającym permetrynę, przez pierwsze dni stanowi on chodzące zagrożenie dla mieszkającego z nim kota. Jeśli kot śpi przytulony do psa w tym samym legowisku lub wykonuje pielęgnację społeczną (wylizywanie psiej sierści), przyjmuje substancję czynną doustnie lub przez skórę. Przyjęcie doustne poprzez wylizywanie prowadzi do szczególnie szybkiego przedostania się trucizny do krwiobiegu.

3. Spraye do stosowania w otoczeniu i preparaty do tkanin

Pyretroidy należą do półlotnych związków organicznych (SVOC). Utrzymują się długo na powierzchniach, na które zostały rozpylone. Jeśli w domu, w którym przebywa kot, stosowane są spraye owadobójcze do tkanin, dywanów lub przeciw mrówkom, zawierające permetrynę lub cypermetrynę, kot może przyjąć substancję czynną przez łapy i połknąć ją podczas późniejszego mycia się.

Rozpoznawanie objawów zatrucia permetryną

Czas między kontaktem a wystąpieniem objawów jest bardzo różny. Jeśli środek został nałożony tylko na skórę, może minąć do 72 godzin, zanim u kota pojawią się niepokojące sygnały. Jeśli jednak kot zlizał środek, objawy zatrucia często pojawiają się już po kilku minutach lub godzinach.

Ponieważ trucizna atakuje bezpośrednio ośrodkowy układ nerwowy, objawy są dramatyczne i niemożliwe do przeoczenia:

• Drżenie mięśni i drgawki: Delikatne drżenie skóry, które rozszerza się na drżenie całego ciała.
• Napady drgawkowe: Ciężkie napady przypominające padaczkę.
• Ataksja: Poważne zaburzenia koordynacji, kot zatacza się, przewraca lub nie może ustać.
• Nadmierne ślinienie: Ekstremalnie silne, niekontrolowane ślinienie się.
• Nadwrażliwość: Ekstremalna nadwrażliwość na dotyk, światło lub dźwięki.
• Wymioty i biegunka: Objawy towarzyszące silnemu stresowi i przyjęciu doustnemu.
• Problemy z temperaturą: Silny wzrost (hipertermia) lub spadek (hipotermia) temperatury ciała.

Leczenie weterynaryjne: Wyścig z czasem

Nie ma specyficznego antidotum na pyretryny ani pyretroidy. Leczenie weterynaryjne ma zatem na celu kontrolowanie objawów, dopóki wątroba kota z trudem nie zneutralizuje trucizny. Wymaga to zazwyczaj kilkudniowego pobytu stacjonarnego w klinice weterynaryjnej.

W celu stabilizacji podaje się dożylnie leki przeciwdrgawkowe (leki przeciwpadaczkowe, takie jak diazepam lub fenobarbital) oraz działające ośrodkowo leki zwiotczające mięśnie (takie jak metokarbamol). W przypadku przyjęcia doustnego podanie węgla aktywnego może pomóc w związaniu trucizny znajdującej się jeszcze w przewodzie pokarmowym. Niektóre kliniki weterynaryjne stosują dodatkowo infuzje lipidowe (emulsje lipidowe). Ponieważ permetryna jest silnie rozpuszczalna w tłuszczach, lipidy te mają za zadanie związać substancję czynną we krwi i w ten sposób wspomóc powrót do zdrowia.

Jeśli kot przeżyje ostrą fazę zatrucia dzięki intensywnej opiece weterynaryjnej, z reguły można liczyć na pełny powrót do zdrowia bez późniejszych uszkodzeń neurologicznych.

Często zadawane pytania (FAQ)

Podsumowanie

Osłabienie glukuronidacji sprawia, że koty są niezwykle podatne na insektycydy z grupy pyretryn i pyretroidów. To, co dla psów jest skuteczną ochroną przed kleszczami i pchłami, dla kotów oznacza bezpośrednie zagrożenie życia. Jako właściciel kota musisz zachować najwyższą ostrożność przy zakupie i stosowaniu środków przeciwpasożytniczych. Zawsze dokładnie czytaj ulotkę dołączoną do opakowania i nigdy nie stosuj produktów, które są przeznaczone wyłącznie dla psów. Więcej na temat substancji czynnej permetryny przeczytasz w naszym artykule Permetryna i jej skutki uboczne. Jeśli trzymasz w domu psa i kota, w razie wątpliwości powinieneś całkowicie zrezygnować ze stosowania u psa preparatów zawierających permetrynę, aby chronić swojego kota przed śmiertelnym zatruciem wtórnym.

Produktów biobójczych należy używać z zachowaniem środków ostrożności. Przed każdym użyciem należy przeczytać etykietę i informacje dotyczące produktu.