Co to jest olejek neem? Efekt, zastosowanie i dawkowanie

Każdy, kto intensywnie zajmuje się ekologiczną ochroną roślin i naturalną pielęgnacją roślin domowych i ogrodowych, nieuchronnie natknie się na preparat, który często jest chwalony jako prawdziwy cudowny lek. Ale czym właściwie jest olejek neem? Termin ten oznacza znacznie więcej niż tylko prosty domowy sposób. Jest to wysoce złożony, biochemicznie aktywny ekstrakt roślinny, który był stosowany w azjatyckim rolnictwie i medycynie od tysięcy lat i obecnie odgrywa kluczową rolę we współczesnej biologicznej kontroli szkodników [1]. W przeciwieństwie do konwencjonalnych, syntetycznych trucizn kontaktowych, które natychmiast zabijają szkodniki, olejek neem głęboko wpływa na gospodarkę hormonalną owadów. Aby jednak móc bezpiecznie i skutecznie wykorzystać ten potencjał, nie zakłócając równowagi ekologicznej w ogrodzie lub w doniczce, niezbędne jest głębokie zrozumienie jego działania, prawidłowego składu i potencjalnego ryzyka dla pożytecznych owadów.

Pochodzenie botaniczne: skąd pochodzi olejek neem?

Olejek neem (często orkiszowy olej neem) otrzymywany jest z owoców i nasion drzewa neem (Azadirachta indica, syn. Antelaea azadirachta) [2]. Drzewo to należy do rodziny mahoniowej (Meliaceae) i pierwotnie pochodzi z suchych, gorących regionów Azji Południowej, zwłaszcza Indii, Pakistanu i Birmy [3]. Drzewo neem jest wyjątkowo odporne na suszę i rośnie niezwykle szybko. W swojej ojczyźnie często nazywana jest „wiejską apteką” ze względu na różnorodne zastosowania lecznicze i rolnicze [3].

W celu wyprodukowania wysokiej jakości olejku neem, który znajduje zastosowanie w ochronie roślin, dojrzałe nasiona drzewa neem zbiera się, suszy, a następnie tłoczy na zimno. Tłoczenie na zimno jest kluczowym czynnikiem jakości, ponieważ wiele wysoce skutecznych składników jest wrażliwych na ciepło i może ulec zniszczeniu w temperaturach powyżej 40 stopni Celsjusza [3]. Po sprasowaniu oprócz oleju tłuszczowego pozostaje tzw. placek z neem, który jest również bogaty w składniki odżywcze i resztkowe składniki aktywne i jest często stosowany jako nawóz organiczny oraz do ulepszania gleby (np. w postaci granulek lub tabletek neem) [3].

Biochemiczny mechanizm działania: jak działa azadyrachtyna?

Pytanie „Co to jest olejek neem?” Najlepszym sposobem, aby odpowiedzieć na to pytanie naukowo, jest złożony profil składników. Czysty olejek neem zawiera mieszaninę ponad 20 różnych substancji biologicznie czynnych. Zdecydowanie najważniejszym i najlepiej zbadanym składnikiem jest Azadirachtin A [1]. Należy do klasy chemicznej tetranortriterpenoidów.

Azadirachtyna nie działa jak klasyczna neurotoksyna (taka jak pyretryny czy syntetyczne neonikotynoidy), co powoduje natychmiastowy efekt „powalający” na owada. Zamiast tego ingeruje głęboko w układ hormonalny szkodników [1]. Działa jako tzw. bloker ekdysonu. Ekdyzon jest głównym hormonem linienia u owadów. Kiedy larwa (np. komara grzybowego lub świstaka bukszpanu) zjada tkankę roślinną traktowaną olejkiem neem, wchłania azadyrachtynę. Blokuje to receptory hormonu wydzielającego [1].

Konsekwencje dla szkodnika są śmiertelne, ale pojawiają się z opóźnieniem:

• Zahamowanie linienia: larwy nie mogą już przejść do następnego etapu linienia. Pozostają na obecnym etapie rozwoju i ostatecznie umierają [4].
• Zahamowanie żerowania (działanie przeciwżerowe): Wiele owadów przestaje żerować wkrótce po spożyciu składnika aktywnego. Chociaż szkodnik może zasiąść na roślinie jeszcze przez kilka dni, nie powoduje już dalszych szkód [5].
• Ograniczenie płodności: u dorosłych owadów, które połykają substancję czynną, składanie jaj jest znacznie zahamowane lub składane jaja stają się sterylne [1].

Kolejną zdecydowaną zaletą olejku neem są jego właściwości częściowe lub translaminarne [1]. Oznacza to, że po oprysku substancja czynna wnika do tkanki liścia i jest transportowana przez roślinę w ograniczonym stopniu. Owady ssące, takie jak mszyce lub wciornastki, które ukrywają się na spodniej stronie liści i które mogą nie zostać bezpośrednio uderzone podczas opryskiwania, nadal absorbują substancję czynną podczas wysysania soku roślinnego [2].

Na jakie szkodniki wskazany jest olejek neem?

Spektrum działania olejku neem jest szerokie, jednak najlepiej działa na owady, które aktywnie zjadają tkanki roślinne lub wysysają soki roślinne. Do głównych obszarów wskazań w obszarze przydomowym i działkowym oraz roślin domowych zalicza się:

1. Komary grzybowe (Sciaridae)

Komary są zmorą wielu właścicieli roślin doniczkowych. Dorosłe komary są po prostu uciążliwe, ale ich larwy żyjące w wilgotnej glebie doniczkowej zjadają delikatne, owłosione korzenie roślin. Olejek neem jest tutaj produktem z wyboru. Badania naukowe (m.in. Dehghani i in., 2020) wykazały, że traktowanie podłoża olejkiem neem drastycznie zmniejsza współczynnik wylęgu komarów – w badaniach jedynie 9,5% dorosłych komarów wyłoniło się z traktowanej gleby [6]. W tym przypadku olejek neem służy jako roztwór do nawadniania, aby dotrzeć do larw bezpośrednio w glebie.

2. Ćma bukszpanowa (Cydalima perspectalis)

Gąsienice ćmy bukszpanowej są w stanie zjeść całe drzewostany bukszpanu w ciągu zaledwie kilku dni. Olejek neem ma działanie zapobiegawcze i ostre w przypadku inwazji. Spryskiwanie olejem bezpośrednio na liście i jaja powoduje zahamowanie rozwoju jaj. Jeśli gąsienice połkną liście poddane działaniu środka, następuje wstrzymanie karmienia. Ponieważ świder często znajduje się głęboko w krzaku, opryskiwanie należy przeprowadzać pod wysokim ciśnieniem i bardzo dokładnie [7].

3. Szkodniki ssące: mszyce, wciornastki i przędziorków

Olejek neem stosuje się w postaci drobnej mgiełki natryskowej przeciwko mszycom, wciornastkom i przędziorkom. Często pojawia się efekt synergii, gdy olej neem łączy się z olejem rzepakowym w preparatach handlowych (takich jak NEU 1175 I) [1]. Podczas gdy azadirachtyna ma działanie hormonalne, olej rzepakowy tworzy cienką warstwę na szkodnikach i ich jajach, powodując sklejanie się ich otworów oddechowych (tchawicy) i uduszenie [1]. Ta fizyczno-biochemiczna kombinacja jest szczególnie skuteczna przeciwko upartym przędziorkom.

Właściwa formuła: dlaczego woda i olej nie mieszają się

Częsty błąd przy pytaniu „Co to jest olejek neem i jak go używać?” leży w fizycznej naturze surowca. Tłoczony na zimno olej neem jest tłustym, lepkim olejem (który twardnieje nawet w temperaturach poniżej 20°C) [3]. Jeśli po prostu wlejesz czysty olejek neem do butelki ze spryskiwaczem i wodą, olej wypłynie na górę. Jeśli spryskasz roślinę tą mieszaniną, składnik aktywny nie zostanie równomiernie rozprowadzony, a krople czystego olejku mogą spowodować poważne oparzenia liści pod wpływem światła słonecznego [4].

Roztwór to emulgator. Emulgator działa jako łącznik między wodą a olejem i zapewnia utworzenie stabilnej, mlecznej emulsji. W praktyce sprawdził się Rimulgan (emulgator na bazie oleju rycynowego) [3]. Alternatywnie można zastosować czyste, bezzapachowe miękkie mydło lub łagodną kroplę detergentu [4].

Podstawowy przepis na zastosowanie olejku neem

Do wody do nawadniania (przeciwko larwom komarów):

• 1 litr wody o temperaturze pokojowej
• 5 ml olejku neem (w tym emulgator)
• Przed podlaniem gleba powinna być lekko wilgotna. Wylać mieszaninę równomiernie na podłoże.

W przypadku wody opryskowej (przeciwko mszycom, wciornastkom, świdom):

• 1 litr wody o temperaturze pokojowej
• 2 do 3 ml olejku neem (w tym emulgator)
• Spryskuj roślinę, aż będzie mokra, szczególnie spodnią stronę liści i kąty liści.