Rozpoznawanie gatunków os w Niemczech: osa dachowa, osa pospolita, gnieździak oraz szerszeń

Późne lato to czas os. Gdy tylko na stole pojawia się ciasto ze śliwkami, żółto-czarne owady zazwyczaj nie każą na siebie długo czekać. Jednak nie każda osa jest taka sama. Spośród wielu gatunków os występujących w Europie Środkowej, w zasadzie tylko dwa interesują się naszą żywnością. Inne gatunki są spokojne, a nawet polują na szkodniki. Jeśli wiesz, z jakim gatunkiem osy masz do czynienia, możesz reagować znacznie spokojniej i podjąć ukierunkowane działania.

W tym artykule zagłębiamy się w cechy rozpoznawcze czterech najważniejszych społecznych osowatych w Niemczech: osy dachowej, osy pospolitej, osy polnej oraz szerszenia europejskiego. Dowiesz się, jak bezpiecznie odróżnić je od siebie na podstawie rysunku na głowie, zachowania podczas lotu oraz gniazd.

Anatomia i zachowanie: Jak odróżnić gatunki os?

Aby bezpiecznie rozpoznawać gatunki os w Niemczech, przelotne spojrzenie na żółto-czarne ubarwienie ostrzegawcze nie wystarczy. Decydujące szczegóły tkwią w anatomii głowy i ciała oraz w sposobie budowania gniazd. Główną cechą rozpoznawczą jest tzw. nadustek (clypeus) – żółta płytka z przodu głowy, znajdująca się między oczami a narządami gębowymi (żuwaczkami). Czarny rysunek na tej płytce jest jak odcisk palca danego gatunku.

Ponadto rozróżnia się osy krótkogłowe i długogłowe. U os krótkogłowych żuwaczki znajdują się bezpośrednio pod oczami. U os długogłowych występuje wyraźny odstęp (policzek) między dolną krawędzią oka a narządami gębowymi ^[1]. Materiał gniazdowy również dostarcza wskazówek: osy przeżuwają włókna drzewne i mieszają je ze śliną, tworząc papierową masę. W zależności od tego, czy wykorzystują zwietrzałe, szare drewno (np. ze starych płotów), czy próchniejące, gnijące drewno (np. z pni drzew), gniazdo przybiera kolor szary lub beżowo-brązowy.

„Klasyki” przy stole kawowym: Osy krótkogłowe

Jeśli w sierpniu osa uporczywie krąży wokół Twojej kanapki z dżemem lub mięsa z grilla, z dużym prawdopodobieństwem jest to jeden z dwóch gatunków: osa dachowa lub osa pospolita. Oba należą do os krótkogłowych i charakteryzują się tzw. „długocyklicznym” cyklem życiowym. Oznacza to, że ich kolonie osiągają maksymalną liczebność, wynoszącą zazwyczaj kilka tysięcy osobników, dopiero późnym latem (od sierpnia do października). W tym czasie potrzebują ogromnych ilości energii (cukier dla robotnic) oraz białka (mięso do karmienia larw płciowych).

Osa dachowa (Vespula germanica)

Osa dachowa jest jednym z najbardziej przystosowawczych i najczęstszych gatunków na naszych terenach osiedlowych. Królowe osiągają do 20 mm długości, a robotnice mierzą około 12 do 16 mm ^[2].

• Rysunek na głowie: Na żółtym nadustku osa dachowa ma od jednej do trzech czarnych kropek lub małą, często przerywaną czarną kreskę ^[2].
• Odwłok: Czarne kropki na odwłoku są zazwyczaj całkowicie otoczone żółcią i nie stykają się bezpośrednio z czarnymi poprzecznymi pasami ^[3].
• Budowa gniazda: Preferuje budowanie gniazd w ciemnych zagłębieniach, bardzo często pod ziemią w opuszczonych korytarzach mysich, ale także w skrzynkach rolet czy na strychach. Materiał gniazda składa się ze zwietrzałego drewna, dlatego gniazda mają szarą, muszlowatą strukturę powierzchni.

Osa pospolita (Vespula vulgaris)

Osa pospolita na pierwszy rzut oka wygląda niemal identycznie jak osa dachowa i również podziela jej zamiłowanie do ludzkiego pożywienia. Robotnice są minimalnie mniejsze, mierząc od 11 do 14 mm ^[3].

• Rysunek na głowie: Najpewniejszą cechą rozpoznawczą jest szeroka, czarna kreska na nadustku, która ku dołowi staje się grubsza i często przybiera kształt kotwicy ^[3].
• Odwłok: Czarne kropki na odwłoku zazwyczaj zlewają się z czarnymi poprzecznymi pasami, więc nie są odizolowane w żółtym kolorze ^[3].
• Budowa gniazda: Ona również chętnie gnieździ się w ciemnych i podziemnych miejscach (często nazywana "osą ziemną"). W przeciwieństwie do osy dachowej, wykorzystuje jednak spróchniałe, gnijące drewno. Jej gniazdo ma zatem beżowo-brązowe do ochrowego zabarwienie.

Łagodne osy: Klecanki (Polistes)

Zupełnie inną grupę stanowią klecanki, z których w Niemczech najczęściej spotyka się klecankę polną (Polistes dominula). Stanowią one ewolucyjny pomost między osami żyjącymi samotnie a wysoce uspołecznionymi osowatymi. Klecanki są bardzo łagodne i nie interesują się ludzkim pożywieniem. Zamiast tego polują na owady i gąsienice.

Cechy rozpoznawcze klecanki

• Wygląd w locie: Najbardziej charakterystyczną cechą klecanek są ich długie nogi, które w locie charakterystycznie zwisają w dół ^[4].
• Budowa ciała: Wydają się smuklejsze niż osy krótkogłowe, a odwłok ma kształt kropli i jest wyraźnie oddzielony od tułowia wyraźną "talią osy" (petiolus).
• Ubarwienie: Czułki są często od połowy pomarańczowe, co nie występuje u os właściwych.

Otwarte gniazdo plastrowe

Budowa gniazda klecanek jest wyjątkowa: nie budują one ochronnej, papierowej osłony zewnętrznej. Gniazdo składa się z pojedynczego, otwartego plastra, który zazwyczaj osiąga średnicę około 10 cm. Plaster ten jest przymocowany za pomocą krótkiej, stabilnej łodyżki w nasłonecznionych, ciepłych miejscach – bardzo chętnie pod dachówkami, na ciepłych ścianach domów lub w metalowych rurach ogrodzeń. Ponieważ nie potrafią aktywnie ogrzewać potomstwa poprzez skurcze mięśni, są zdane na pasywne ogrzewanie przez słońce. Kolonie pozostają bardzo małe, licząc zazwyczaj do około 30 robotnic.

Duży, ale łagodny: Szerszeń europejski (Vespa crabro)

Szerszeń europejski jest największym osowatym występującym w Europie Środkowej i budzi w wielu ludziach respekt ze względu na swoje ogromne rozmiary i głębokie bzyczenie. Niesłusznie, ponieważ szerszenie są znacznie bardziej płochliwe i łagodne niż małe osy krótkogłowe. W przypadku zakłócenia spokoju zazwyczaj uciekają i żądlą tylko wtedy, gdy zostaną przygniecione lub gdy ich gniazdo jest bezpośrednio zagrożone ^[5].

Jak rozpoznać szerszenia europejskiego

• Rozmiar: Królowe osiągają imponujące 25 do 35 mm, robotnice dorastają do 18-25 mm.
• Ubarwienie: Najpewniejszą cechą jest czerwonobrązowe do czarnego zabarwienie głowy, tułowia (thorax) i pierwszego segmentu odwłoka. Dopiero potem zaczyna się typowy żółto-czarny wzór. Nadustek (clypeus) jest czysto żółty.
• Aktywność: Szerszenie są jedynymi uspołecznionymi osowatymi, które latają i polują nawet w całkowitej ciemności. Nocą często przyciągają je sztuczne źródła światła (lampy zewnętrzne, oświetlone okna).

Budowa gniazda i pożyteczność

Szerszenie najchętniej gnieżdżą się w dziuplach drzew, ale zajmują również budki lęgowe dla ptaków lub strychy. Ich gniazdo zbudowane jest ze spróchniałego drewna i dlatego ma kolor beżowo-brązowy. Posiada szerokie, muszlowate kieszenie powietrzne zapewniające izolację i jest zazwyczaj szeroko otwarte od spodu. Duża kolonia szerszeni chwyta latem ogromne ilości owadów, w tym muchy, komary, a także inne gatunki os. Są zatem pożytecznymi łowcami owadów w ogrodzie.

Warto wiedzieć: Ryzyko pomylenia z szerszeniem azjatyckim (Vespa velutina)

Od kilku lat w Niemczech rozprzestrzenia się gatunek inwazyjny: szerszeń azjatycki (Vespa velutina nigrithorax). Został on zawleczony do Francji w 2004 roku i obecnie rozprzestrzenia się na znacznych obszarach Niemiec ^[6]. Ponieważ jest uważany za zagrożenie dla pszczół miodnych, ważne jest, aby umieć odróżnić go od chronionego rodzimego szerszenia. Szczegółowo wyjaśnia to nasz poradnik Rozpoznawanie szerszenia azjatyckiego.

• Ubarwienie: Szerszeń azjatycki jest ogólnie znacznie ciemniejszy. Jego pancerz tułowia (thorax) jest prawie całkowicie czarny (nigrithorax = "czarny tułów").
• Odwłok: Odwłok jest w przeważającej części czarny, tylko czwarty segment posiada szeroką, jaskrawożółtą do pomarańczowej przepaskę.
• Nogi: Nogi są czarne u nasady, a na końcach (stopy) mają wyraźne żółte zabarwienie ^[6].
• Wielkość: Z długością ciała od 1,7 do 2,4 cm (robotnice) jest nieco mniejsza od szerszenia europejskiego ^[8].

Obserwacje szerszenia azjatyckiego należy zgłaszać właściwym organom ochrony środowiska (np. za pośrednictwem odpowiednich portali zgłoszeniowych poszczególnych krajów związkowych), ponieważ gatunek ten jest monitorowany w ramach zarządzania gatunkami inwazyjnymi ^[9].

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Przegląd pasujących produktów znajdziesz w sekcji Środki na osy.

Podsumowanie

Identyfikacja różnych gatunków os w Niemczech sprawia, że wiele letnich spotkań z nimi przestaje być strasznych. Jeśli wiesz, że długonoga osa polna na ścianie domu jest pokojowo nastawiona, a duży szerszeń w ogrodzie to w rzeczywistości pożyteczny tępiciel szkodników, możesz znacznie spokojniej cieszyć się naturą. Jedynie w przypadku osy dachowej i osy pospolitej przy stole należy zachować pewną ostrożność. Dzięki spokojnemu zachowaniu i działaniom zapobiegawczym, takim jak przykrywanie żywności czy stosowanie repelentów, również te spotkania można spokojnie opanować. O tym, jak rozwija się gniazdo os w ciągu roku, przeczytasz w poradniku Gniazdo os: wielkość i rozwój, a o tym, co jest dozwolone w przypadku gniazd w elewacji, w artykule Osy w ścianie domu.

Produktów biobójczych należy używać z zachowaniem środków ostrożności. Przed każdym użyciem należy przeczytać etykietę i informacje dotyczące produktu.