Czy woda może spleśniać: mity i fakty na temat skażenia mikrobiologicznego

Pytanie „Czy woda może spleśniać?” Spotykamy się z tym w życiu codziennym częściej niż nam się wydaje – czy to widok zapomnianej butelki z wodą w samochodzie, zielonkawy osad w zbiorniku na wodę ekspresu czy zapach stęchlizny z nawilżacza. Podczas gdy większość ludzi kojarzy pleśń z chlebem, serem lub wilgotnymi ścianami, koncepcja spleśniałej wody wydaje się paradoksalna. W końcu woda jest podstawą wszelkiego życia, ale czy klarowna ciecz może faktycznie stać się pożywką dla kultur grzybów? W tym obszernym przewodniku rozwiewamy mity i przedstawiamy fakty naukowe na temat skażenia mikrobiologicznego źródeł wody w pomieszczeniach zamkniętych.

Biologiczna prawda: dlaczego czysta H2O nie jest pożywką dla grzybów

Aby zrozumieć, czy woda może spleśniać, należy wziąć pod uwagę podstawowe wymagania dotyczące wzrostu pleśni. Według Państwowego Urzędu Zdrowia Badenii-Wirtembergii pleśń do przetrwania potrzebuje trzech podstawowych czynników: wilgoci, odpowiedniej temperatury i – co najważniejsze – składników odżywczych [3].

Chemicznie czysta woda składa się wyłącznie z wodoru i tlenu. Nie zawiera żadnych związków organicznych takich jak węglowodany, białka czy tłuszcze. Ponieważ pleśnie są organizmami heterotroficznymi, nie mogą pozyskiwać energii ze światła tak jak rośliny, lecz muszą rozkładać materię organiczną [1]. Dlatego pleśń nigdy nie będzie rosła w absolutnie czystym słoiku z wodą destylowaną, nawet jeśli dostaną się do niej zarodniki. W rzeczywistości problem polega na tym, że woda prawie nigdy nie pozostaje „czysta” w naszym codziennym życiu.

Rola „przychodzącej żywności”

Gdy tylko pojemnik z wodą zostanie otwarty, dostają się do niego cząsteczki z powietrza. Kurz, pyłki i mikroskopijne fragmenty organiczne osadzają się na powierzchni wody. Często te niewielkie ilości wystarczają do zainicjowania procesu kiełkowania zarodników [3]. Szczególnie krytyczna jest woda mająca kontakt z żywnością lub płynami ustrojowymi. Butelka z wodą wypita bezpośrednio zawiera pozostałości śliny i bakterie w jamie ustnej – uczta dla mikroorganizmów.

Biofilmy i glony: najczęstsze nieporozumienia

To, co w życiu codziennym nazywamy „pleśnią w wodzie”, z biologicznego punktu widzenia jest często złożoną społecznością różnych mikroorganizmów. W wilgotnym środowisku bakterie często tworzą tzw. biofilmy. Są to śluzowate warstwy pokrywające powierzchnie (takie jak wnętrze zbiornika na wodę) i chroniące mikroorganizmy przed wpływami zewnętrznymi [1].

Wyprawa do bakteriologii pokazuje, że oprócz pleśni w przypadku problemów z wilgocią prawie zawsze pojawiają się bakterie [3]. Mogą one powodować zapach stęchlizny, który jest błędnie przypisywany pleśni. W szczególności promieniowce (dawniej znane jako grzyby płaszczkowe) są odpowiedzialne za typowy „ziemisty” lub „stęchły” zapach, który często jest zauważany w pobliżu stojącej wody [1].

Rola aktywności wody (wartość aw) w wodzie ciekłej

W fizyce budynków i mikologii często używa się terminu aktywność wody (wartość aw) do opisania dostępności wody dla mikroorganizmów [5]. Wartość aw wynosząca 1,0 odpowiada czystej, ciekłej wodzie. Większość pleśni wymaga do wzrostu wartości aw wynoszącej co najmniej 0,80 do 0,85 [3].

Co ciekawe, wiele pleśni nie preferuje warunków całkowicie zalanych. W stojącej wodzie (aw = 1,0) bakterie często uzyskują przewagę konkurencyjną i wypierają grzyby [1]. Prawdziwa infekcja pleśnią występuje zatem zwykle na styku wody i powietrza – tj. na krawędzi powierzchni wody lub na pływających cząstkach. Tutaj grzyb znajduje zarówno niezbędną wilgoć, jak i tlen potrzebny do wzrostu.

Źródło zagrożenia ze strony nawilżaczy i systemów klimatyzacyjnych: Kiedy woda wyrzuca zarodniki

Szczególnie krytycznym zagadnieniem w obszarze higieny wnętrz jest obciążenie systemów odprowadzających wodę w instalacjach budowlanych. Według Instytutu Roberta Kocha (RKI) zanieczyszczone nawilżacze lub systemy klimatyzacji mogą uwalniać bioaerozole [6]. Bioaerozole to maleńkie cząstki pochodzenia biologicznego unoszące się w powietrzu, które mogą zawierać zarodniki, bakterie lub produkty ich metabolizmu.

Ryzyko powstania „płuc nawilżacza”

Jeśli woda pozostaje w nawilżaczach przez dłuższy czas, mikroorganizmy mogą się rozmnażać w dużych ilościach. Kiedy urządzenie działa, zarazki te przedostają się do powietrza, którym oddychamy. Może to prowadzić do tak zwanego egzogennego alergicznego zapalenia pęcherzyków płucnych (EAA), popularnie znanego również jako płuco nawilżające [6]. Objawy takie jak gorączka, kaszel i duszność często pojawiają się dopiero kilka godzin po ekspozycji i dlatego często nie są bezpośrednio kojarzone z urządzeniem.

Pleśń w zbiorniku na wodę: ekspresy do kawy i systemy wody pitnej

Często pomijanym miejscem rozwoju pleśni jest zbiornik na wodę ekspresów do kawy lub dystrybutorów wody. Chociaż woda tam zwykle wygląda na przejrzystą, plastikowe ściany często zapewniają wystarczającą liczbę punktów zaczepienia dla biofilmu. Po dodaniu ciepła (ze względu na bliskość elementu grzejnego) rozwój drobnoustrojów gwałtownie przyspiesza [5].

Badania naukowe pokazują, że pleśnie takie jak Aspergillus czy Penicillium mogą przetrwać w takich systemach, jeśli są odżywiane pozostałościami organicznymi (np. pyłem kawowym w powietrzu) [6]. Szczególne ryzyko stanowią także węże elastyczne, w których zatrzymuje się woda. Mogą się tu osiedlać bakterie i grzyby, które przedostaną się do napoju przy każdym jego pompowaniu.

Często zadawane pytania (FAQ)

Wniosek

Podsumowując: Woda sama w sobie nie pleśnieje, ale służy jako środek transportu i źródło wilgoci dla pleśni, gdy tylko w grę wchodzą zanieczyszczenia organiczne. Największe zagrożenie nie wynika z picia, ale z wdychania kropelek zanieczyszczonej wody z urządzeń technicznych. Aby chronić swoje zdrowie, należy unikać stojącej wody w zbiornikach i rurach oraz zwracać uwagę na skrupulatną higienę przy użyciu nawilżaczy i ekspresów do kawy. Jeśli zauważysz zapach stęchlizny, jest to sygnał ostrzegawczy wysyłany przez Twoje ciało i należy zareagować, dokładnie czyszcząc lub wymieniając uszkodzone elementy.