Co to są wciornastki? Szczegółowa biologia, gatunki i wzorce uszkodzeń

Są niewiele większe niż milimetr, często prawie niewidoczne, a mimo to są jednym z najbardziej przerażających szkodników w ogrodnictwie: wciornastkami. Każdy, kto zadaje sobie pytanie „czym są wciornastki”, szybko natknie się na takie określenia, jak ptaki piorunujące lub ptaki skrzydlate z frędzlami. Ale za tymi potocznymi nazwami kryje się wysoce wyspecjalizowany rząd owadów, Thysanoptera, który obejmuje ponad 6000 udokumentowanych gatunków na całym świecie [1] [5]. Podczas gdy niektóre gatunki działają jak pożyteczne drapieżniki, inne powodują ogromne szkody gospodarcze poprzez swoje przekłuwająco-ssące narządy gębowe i przenoszenie wirusów roślinnych. W tym artykule zagłębiamy się w biologię, anatomię i fascynujący, ale problematyczny styl życia tych małych survivalowców.

Thysanoptera: Szczegółowa kolejność skrzydeł z frędzlami

Z naukowego punktu widzenia wciornastki zaliczane są do rzędu Thysanoptera. Nazwa pochodzi z języka greckiego (thysanos = frędzle, pteron = skrzydło) i opisuje najbardziej uderzającą cechę dorosłych zwierząt: ich wąskie skrzydła, ozdobione na krawędziach frędzlami długich włosów [1] [10]. Ta cecha anatomiczna pozwala im, pomimo niewielkich rozmiarów i słabych mięśni latających, pokonywać duże odległości, biernie dryfując na wietrze – zjawisko często określane jako „plankton powietrzny” [10].

Podział systematyczny: Terebrantia vs. Tubulifera

Rząd dzieli się przede wszystkim na dwa podrzędy, które różnią się przede wszystkim anatomią odwłoka i składaniem jaj:

1. Terebrantia: samice tej grupy mają pokładełkopodobne do piły. Używają tego do drapania tkanki roślinnej i składają jaja bezpośrednio w naskórku rośliny żywicielskiej [1] [10]. Ta grupa obejmuje szkodniki najbardziej istotne ekonomicznie, takie jak wciornastek kalifornijski (Frankliniella occidentalis).
2. Tubulifera: gatunki te nie mają pokładełka. Ich odwłok kończy się rurką (stąd nazwa). Jaja składane są najczęściej na powierzchni w miejscach chronionych [10].

Specyfikacje morfologiczne: dlaczego nazywa się je „bąbelkowymi stopami”

Przestarzała, ale biologicznie bardzo precyzyjna nazwa wciornastków to „stopy pęcherzowe” (Physopoda). Nazwa ta pochodzi od unikalnej struktury na końcowych paliczkach ich odnóży, zwanej arolią [10]. Są to zdejmowane, samoprzylepne klapki, które działają jak małe bąbelki. Nie są one wypełnione powietrzem, ale płynem ustrojowym i działają jak przyssawki. Umożliwiają wciornastkom doskonały chwyt nawet na wyjątkowo gładkich powierzchniach, takich jak szkło czy wypolerowane liście [3] [10].

Asymetria aparatu gębowego

Kolejną unikalną cechą świata owadów jest asymetria stożka pyska. Chociaż prawie wszystkie owady mają symetryczny aparat gębowy, u wciornastków prawa żuchwa ulega zanikowi już w fazie embrionalnej [10]. Tylko lewa żuchwa jest w pełni rozwinięta i służy jako potężna kłująca szczecina, która rozdziera komórki roślinne. Sok komórkowy jest następnie wchłaniany przez laciniae w kształcie mandrynu (części szczęki) [1] [10].

Złożony cykl życiowy: od złożenia jaj do remetabolizmu

Rozwój wciornastków jest biologiczną ciekawostką. Nazywa się to „remetabolem” – formą neometabolii, która stoi pomiędzy rozwojem hemimetabolicznym (niepełna transformacja, np. u robaków) a rozwojem holometabolicznym (całkowita transformacja, np. u motyli) [10].

Sześć etapów rozwoju

Typowy cykl życiowy, taki jak ten obserwowany u wciornastków kalifornijskich (Frankliniella occidentalis), obejmuje sześć etapów [1] [5]:

• Jajko: w kształcie nerki, białawe do żółtawego, złożone w tkance roślinnej [1] [3].
• Larwa I i II: Te stadia są bezskrzydłe, zwykle jaśniejsze (przezroczysto białe do żółtawych) i niezwykle aktywne w żerowaniu [1] [3].
• Pronimfa (pre-poczwarka): Krótki etap przejściowy, w którym widoczne są już układy skrzydeł. Zwierzęta nie jedzą już pożywienia i prawie się nie poruszają [1] [3].
• Nimfa (poczwarka): Na tym etapie następuje właściwa przemiana. Wiele gatunków schodzi na ziemię i przepoczwarza się w górnych 2 cm podłoża lub w chronionych niszach na roślinie [1] [6].
• Dorosły: owad dojrzały płciowo z w pełni rozwiniętymi skrzydłami z frędzlami [1].

Czas trwania tego cyklu zależy w dużym stopniu od temperatury. W optymalnych warunkach wynoszących około 25–26°C rozwój od jaja do osobnika dorosłego może zakończyć się w ciągu zaledwie 14–15 dni [3] [5]. W szklarniach rocznie może powstać od 12 do 15 pokoleń, co prowadzi do gwałtownego rozmnażania [3][4].

Objawy i symptomy uszkodzeń: Jak wiarygodnie rozpoznać inwazję wciornastków

Jeśli chcesz wiedzieć, co robią wciornastki, musisz się uważnie przyjrzeć. Ponieważ zwierzęta często żyją ukryte w pąkach kwiatowych lub na spodniej stronie liści, inwazję często można wykryć jedynie poprzez objawy na roślinie [1] [9].

Srebrny połysk i „plamy aureoli”

Najbardziej zauważalnym objawem wciornastków są srebrzystobiałe plamy lub paski na liściach. Powstają, ponieważ wciornastki wysysają komórki naskórka. Opróżnione ogniwa wypełniają się powietrzem, które odbija światło i tworzy typowy srebrny połysk [3][10]. Obszary te są często otoczone drobnymi czarnymi kropkami – są to złogi płynnych odchodów owadów [1][3].

Na owocach (np. pomidorach lub winogronach) często występują tak zwane „plamy typu halo”. Są to małe, ciemne blizny otoczone jasną, białawą aureolą [1]. Uszkodzenia te mają zazwyczaj charakter kosmetyczny, lecz w uprawach komercyjnych powodują, że produkt nie nadaje się do sprzedaży.

Deformacja i zatrzymanie wzrostu

Kiedy wciornastki ssą końcówki młodych pędów lub pąki, dochodzi do poważnych deformacji. Liście zwijają się, kwiaty otwierają się niecałkowicie lub są skarłowaciałe [1] [3]. W przypadku silnego porażenia wierzchołek pędu może całkowicie uschnąć, co prowadzi do zatrzymania wzrostu całej rośliny [3].

Najważniejsze gatunki w ogrodnictwie: porównanie

Nie wszystkie wciornastki są takie same. Szczególnie dwa gatunki odgrywają kluczową rolę w ogrodnictwie, różniąc się sposobem życia i zdolnością do kontrolowania.

Funkcja Wciornastki kalifornijskie (WFT) Wciornastki cebulowe (OT) Nazwa naukowa Frankliniella occidentalis Wciornastki tabaci Pochodzenie Ameryka Północna (inwazyjna od 1985 r.) [3] Eurazja (rozpowszechniana na całym świecie) [5] Preferowana lokalizacja Kwiaty, pąki, młode liście [1] Spodnia liścia, trzon (por) [3] Potencjał oporu Bardzo silny wobec wielu środków owadobójczych [2] Średni do wysokiego [6]

Wektory wirusów roślinnych: niewidzialne zagrożenie

Najniebezpieczniejszą właściwością wielu gatunków wciornastków jest ich zdolność do przenoszenia wirusów chorobotwórczych dla roślin. Szczególnie istotna jest tu grupa tospowirusów [1] [5]. Wciornastki zarażają się wirusem w pierwszym lub drugim stadium larwalnym podczas ssania zakażonej rośliny. Wirus namnaża się w ciele wciornastka i przemieszcza się do gruczołów ślinowych. Gdy owad osiągnie etap dorosły, pozostaje zakaźny przez całe życie i podczas każdego kolejnego procesu ssania przenosi wirusa na zdrowe rośliny [4] [5].

Najbardziej znanym przykładem jest wirus brązowej plamistości pomidora (TSWV). Ma niezwykle szeroką gamę żywicieli obejmującą ponad 1000 gatunków roślin i może niszczyć całe uprawy [1] [5]. Ponieważ na wirusy nie ma leku, jedynym środkiem ochronnym jest zwalczanie wciornastków jako wektorów.

Biologiczni przeciwnicy: pożyteczne owady jako skuteczna strategia zwalczania

Ponieważ wciornastki szybko nabywają odporność na środki chemiczne, współczesna ochrona roślin coraz częściej opiera się na metodach biologicznych. Wykorzystuje się różne organizmy pożyteczne, które atakują różne etapy cyklu życiowego wciornastków [6] [9].

Roztocza drapieżne (Amblyseius i Neoseiulus)

Drapieżne roztocza, takie jak Amblyseius swirskii lub Neoseiulus cucumeris stanowią pierwszą linię obrony. Żyją na liściach i wolą zjadać pierwsze stadium larwalne wciornastków [6] [9]. A. W badaniach wykazano, że swirskii jest szczególnie skuteczny przeciwko wciornastkom cebulowym (OT), ponieważ w wysokich temperaturach wykazuje wyższy wskaźnik drapieżnictwa niż inne gatunki [6].

Pożyteczne owady żyjące w glebie przeciwko poczwarkom

Ponieważ wiele gatunków wciornastków przepoczwarza się w glebie, można tam stosować nicienie entomopatogenne (np. Steinernema Feliae) lub żyjące w glebie roztocze drapieżne (np. Hypoaspis mil) [6] [9]. Wnikają one do poczwarek lub zjadają je bezpośrednio w podłożu, przerywając cykl życiowy, zanim wykluje się nowe pokolenie dorosłych osobników.

Wciornastki zebry i spółka: Kiedy wciornastki same stają się myśliwymi