Szerszenie – niebezpieczne czy spokojne?

Spokojne owady o groźnym wyglądzie – szerszenie

Szerszenie (Vespa crabro) są znacznie spokojniejsze, niż wyglądają i atakują ludzi niezwykle rzadko. W ogóle nie interesują ich suto zastawione stoły kawowe ani słodkie dżemy czy lemoniady. Unikają również słonych produktów spożywczych i prędzej uciekną, niż bez powodu wdadzą się w konflikt z człowiekiem.

Ale uwaga: jeśli ich gniazdo zostanie uszkodzone, te zazwyczaj towarzyskie szerszenie tracą cierpliwość. Właśnie wtedy mogą stać się niezwykle niebezpieczne dla każdego napastnika i bronią swojego domu za wszelką cenę.

Szerszenie – ważne informacje na temat tego dużego owada latającego

Każdy, kto kiedykolwiek znalazł się zbyt blisko szerszenia, z pewnością pamięta towarzyszące temu uczucie. Osowate (Vespidae), jak bywają nazywane, potrafią swoim wyglądem być całkiem przerażające. Również dźwięk przypominający helikopter, który owady wydają, przelatując obok, robi wrażenie i wprawia każdego człowieka w rodzaj szoku. Ale jakie cechy charakterystyczne wyróżniają szerszenie i jak właściwie żyją te zwierzęta?

Wygląd

Szerszenie, mierzące od osiemnastu do dwudziestu pięciu milimetrów, są znacznie większe niż osa pospolita czy osa dachowa. Królowe osiągają nawet imponujące trzydzieści pięć milimetrów długości. Ich ciało jest rdzawobrązowe z żółtymi pasami. Podobnie jak osy, szerszenie tworzą jednoroczne kolonie.

Pochodzenie i różnorodność gatunkowa

Szerszeń to największa występująca u nas osa. Ze względu na składane skrzydła należy do rodziny osowatych. W Niemczech występuje tylko jeden rodzimy gatunek: szerszeń europejski (Vespa crabro). W ostatnich latach przez Francję przywędrował kolejny gatunek: szerszeń azjatycki (Vespa velutina), który jest nieco mniejszy od szerszenia europejskiego. Jako miejsce gniazdowania gatunek ten preferuje korony drzew na wysokości co najmniej dziesięciu metrów.

Nahaufnahme eines Hornissenflügels

Siedlisko i występowanie

Naturalne schronienia szerszeni, takie jak na przykład duże dziuple drzew, niemal całkowicie zniknęły. Właśnie dlatego owady coraz częściej gniazdują w pobliżu ludzi. Chętnie wybierane przez królową miejsca to stare opuszczone szopy, osłony zimowe przy dachach, zabezpieczone wnęki na strychach oraz drewniane szalunki na balkonach i tarasach. Ponadto jako gniazda wykorzystywane są również budki lęgowe dla ptaków.

Szerszeń czy osa? Jak je rozróżnić

Szerszenie to osy, a dokładniej największa występująca u nas osowata. Od osy dachowej i osy pospolitej, które późnym latem dobierają się do ciast i lemoniady, można je łatwo odróżnić:

Wielkość: Robotnice szerszenia osiągają 18 do 25 mm długości, królowa do 35 mm. Robotnice osy dachowej i pospolitej mierzą tylko 11 do 16 mm.
Ubarwienie: Głowa i tułów szerszenia są rdzawobrązowe, odwłok żółto-czarny. Osy mają jednolite czarno-żółte ubarwienie.
Zachowanie: Szerszenie polują głównie na owady i nie interesują się słodkimi smarowidłami ani napojami. Latają również w nocy i są wtedy przyciągane przez światło.
Gniazdo: Szerszenie budują gniazda głównie w dziuplach drzew, budkach lęgowych lub pustych przestrzeniach szop i strychów; gniazdo jest brązowe i otwarte od dołu.

Ryzyko pomylenia istnieje przede wszystkim z zawleczonym szerszeniem azjatyckim (Vespa velutina). Jest on nieco mniejszy i wyraźnie ciemniejszy: jego tułów jest prawie czarny, odwłok ciemny z szerokim żółto-pomarańczowym pasem, a końcówki nóg są żółte. Więcej na ten temat w poradniku Rozpoznawanie szerszenia azjatyckiego.

Królowa szerszeni – cykl życia głowy roju

Szerszenie to łagodne zwierzęta. Ich plan dnia jest niesamowicie dobrze ustrukturyzowany. Każdy członek roju szerszeni ma swoje zadanie, które – niczym w armii – wykonywane jest do perfekcji. A wszystko kręci się wokół jednego: głowy roju, królowej szerszeni.

W maju młode królowe opuszczają swoje zimowiska i całkowicie samotnie wyruszają na poszukiwanie odpowiedniego miejsca na gniazdo. Podczas gdy w naturze chętnie wykorzystują dziuple drzew jako odpowiednie schronienie, w osiedlach ludzkich to przede wszystkim strychy, skrzynki na rolety, stodoły oraz budki lęgowe dla ptaków są wybierane przez królową szerszeni jako idealne miejsce zamieszkania.

Jeśli poszukiwania zakończą się sukcesem, głowa roju natychmiast rozpoczyna budowę gniazda. Jako materiał budowlany służy młodej królowej przeżute drewno zmieszane ze śliną, które jest przez nią wcześniej drobno rozdrabniane. Następnie natychmiast przystępuje do składania jaj. Już po kilku dniach wykluwają się pierwsze larwy. Karmione owadami, wyrastają z nich wyłącznie robotnice, które przez całą dobę opiekują się całym rojem. Teraz królowa szerszeni może odetchnąć i poświęcić się wyłącznie swojemu głównemu zadaniu: wydawaniu na świat potomstwa.

Pod koniec lata z lęgu wychodzą również samce szerszeni oraz młode królowe. Gdy te owady osiągną dojrzałość płciową, opuszczają gniazdo, aby się rozmnażać.

Późnym latem populacje w gnieździe szerszeni osiągają swój szczyt. 300 do 600 szerszeni nie jest rzadkością.

Na koniec przeżywają jednak wyłącznie zapłodnione młode królowe. Zimują one w spróchniałych drzewach, pod korą drzew, a czasem także pod ziemią, aby nadchodzącą wiosną wyruszyć na poszukiwanie nowego miejsca na gniazdo. Wszyscy pozostali mieszkańcy roju nie przeżywają pierwszych przymrozków.

Szerszenie – jak żyją te duże osy?

Od maja królowa wyrusza na poszukiwanie odpowiedniego miejsca na gniazdo. W naturze preferują one spokojne lokalizacje w pobliżu lasu. Ze względu na fakt, że odpowiednie miejsca lęgowe są rzadkością, owady coraz częściej ciągną do ludzkich osiedli.
Jeśli w ogrodzie zostanie odkryte gniazdo szerszeni, jest to właściwie powód do radości. Po pierwsze bowiem szerszenie tępią natrętne osy, a po drugie żywią się również innymi szkodnikami, takimi jak na przykład muchy i komary. Tego wysokobiałkowego pokarmu potrzebują do wychowania swoich larw. A w gnieździe z kilkuset głodnymi pyszczkami nie jest to wcale mała ilość. W ten sposób jedna pracowita kolonia szerszeni każdego dnia chwyta około 500 gramów owadów.

Dorosłe szerszenie odżywiają się natomiast bezmięsnie. Preferują raczej słodką dietę, która składa się z nektaru kwiatowego oraz bardzo dojrzałych owoców. Jednak te osowate szerokim łukiem omijają zastawione przez ludzi stoły. Szerszenie, które tak jak osy gromadnie rzucają się na talerze z grilla i ciasta owocowe, nie istnieją.

Szerszenie – niebezpieczne dla ludzi i zwierząt domowych?

Te duże osy od połowy sierpnia do połowy września są szczególnie aktywne. I ma to swój powód: w tym krótkim czasie parzą się młode królowe. Może więc dojść do sytuacji, w których my, ludzie, przypadkowo wchodzimy w kontakt z kilkoma z tych dużych os. Dla wielu z nas to moment, w którym mózg myśli tylko o jednym: szerszenie = niebezpieczeństwo!

Ten strach jest jednak nieuzasadniony. Szerszenie bowiem nie są agresywne i raczej unikają niepotrzebnych konfliktów. Jednak wyjątek potwierdza regułę: jeśli zwierzęta czują się zagrożone lub ktoś podejdzie zbyt blisko ich gniazda, stają się radykalne i żądlą. Jeśli natomiast człowiek przestrzega tej zasady i zachowuje dystans, nic nie stoi na przeszkodzie pokojowemu współistnieniu.
Właściciele zwierząt domowych powinni uważać, aby pies i kot nie zbliżały się do gniazda szerszeni. Sensowne jest również zabezpieczenie go za pomocą siatki z drutu.

Czy użądlenie szerszenia jest niebezpieczne?

Szerszenie to poza swoim gniazdem niezwykle łagodne zwierzęta. Gdy wyruszają na poszukiwanie pożywienia i nie są przy tym niepokojone ani atakowane, owady te nigdy nie użądlą. Jeśli mimo to dojdzie do takiej sytuacji, zdrowi ludzie nie muszą martwić się o swoje zdrowie. W bezpośrednim porównaniu jad pszczół i os jest bowiem znacznie bardziej toksyczny niż jad szerszenia.

Osoby, które zostały użądlone przez szerszenia w okolicę gardła lub jamy ustnej, powinny jak najszybciej udać się do lekarza. W przeciwnym razie powstały obrzęk może doprowadzić do ryzyka uduszenia.

Użądlenia szerszeni u alergików – objawy i przebieg

Osoby uczulone na użądlenia pszczół i os, w przypadku użądlenia przez szerszenia również mogą doświadczyć różnych reakcji organizmu. Lekarze określają to mianem tzw. alergii krzyżowej. Poniższych objawów nie należy lekceważyć:

Problemy z krążeniem i zawroty głowy.
Silne obrzęki wykraczające daleko poza miejsce użądlenia.
Nagłe wystąpienie duszności.

Jeśli wystąpią takie reakcje, należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe! Zlekceważenie takich objawów może doprowadzić do wstrząsu anafilaktycznego, który może być dla poszkodowanego śmiertelny.
Ale bez obaw – zazwyczaj szerszenie unikają ludzi. Dlatego użądlenie przez jedną lub więcej osowatych jest niezwykle rzadkie.

Uwaga na gniazdo szerszeni – tutaj może stać się niebezpiecznie dla człowieka!

Szerszenie to wyjątkowo pokojowo nastawione stworzenia. Jeśli jednak chodzi o ochronę ich siedliska, zwierzęta te potrafią stać się dość agresywne. Jeśli my, ludzie, będziemy przestrzegać kilku prostych zasad, jest mało prawdopodobne, że zostaniemy zaatakowani i użądleni przez jednego lub nawet kilka szerszeni.

Pierwszą i najważniejszą zasadą jest: zachowanie dystansu od gniazda! Odległość około czterech metrów jest w zupełności wystarczająca. Jeśli jednak zdarzy się, że nieświadomie zbliżysz się do gniazda szerszeni i tym samym postawisz całą kolonię w stan gotowości, należy zastosować się do następujących zasad zachowania:

Należy bezwzględnie unikać gwałtownych ruchów. To tylko niepotrzebnie drażni zwierzęta.

Należy niezwłocznie opuścić ścieżkę lotu szerszeni, nie wpadając przy tym w panikę.

Należy unikać głośnych dźwięków oraz wstrząsów, wywoływanych na przykład przez paniczne tupanie.

Tych dużych owadów latających pod żadnym pozorem nie wolno dmuchać! Dwutlenek węgla zawarty w ludzkim oddechu sprawia, że szerszenie stają się niezwykle agresywne.

Aby przetrwać takie sytuacje bez szwanku, zaleca się zachowanie zimnej krwi oraz powolne i spokojne opuszczenie miejsca zdarzenia.

Do usunięcia gniazda szerszeni wymagane jest zezwolenie urzędowe wydane przez regionalny organ ochrony przyrody. Jest ono jednak wydawane w niezwykle rzadkich przypadkach. Jeśli okoliczności zewnętrzne są na tyle poważne, że urząd wyrazi zgodę na wniosek, zadanie to musi zostać powierzone pszczelarzowi, straży pożarnej lub certyfikowanemu specjaliście ds. zwalczania szkodników. Koszty przesiedlenia gniazda szerszeni zawsze ponosi wnioskodawca.

Jak odstraszyć szerszenie – jakich zasad należy przestrzegać?

Ze względu na swój wygląd szerszenie często budzą w ludziach lęk. Strach ten jest jednak całkowicie nieuzasadniony. Te duże osy z rodziny osowatych należą bowiem do spokojnych i pożytecznych przedstawicieli świata owadów.

Szerszenie są objęte ścisłą ochroną na mocy niemieckiego rozporządzenia o ochronie gatunkowej (BArtSchV). Zgodnie z federalną ustawą o ochronie przyrody (BNatSchG) nie wolno ich zatem chwytać, ranić ani zabijać. To samo dotyczy gniazd tych zwierząt! Naruszenia mogą być karane wysokimi grzywnami, których wysokość zależy od kraju związkowego oraz indywidualnego przypadku.

Co jednak zrobić, gdy szerszenie coraz częściej dostają się do wnętrz naszych domów lub gdy gniazdo znajduje się zbyt blisko budynku czy tarasu? W takich sytuacjach można zastosować poniższe łagodne środki i domowe sposoby.

Usuwanie lub przenoszenie gniazda szerszeni: przebieg i koszty

Gniazda szerszeni nie wolno usuwać, uszkadzać ani niszczyć na własną rękę. Jeśli gniazdo rzeczywiście przeszkadza, na przykład znajduje się bezpośrednio przy drzwiach, na placu zabaw lub gdy w gospodarstwie domowym występuje alergia, pierwszym punktem kontaktu powinien być właściwy urząd ochrony przyrody. Zazwyczaj wygląda to następująco:

Kontakt z urzędem ochrony przyrody: Urząd sprawdza sytuację i często kieruje do społecznych doradców ds. os i szerszeni.
Konsultacja na miejscu: Często wystarczają proste rozwiązania, takie jak moskitiera, ogrodzenie lub osłona, aby ludzie i szerszenie mogli żyć obok siebie bez zakłóceń. Kolonie i tak zamierają jesienią, a gniazdo nie jest ponownie zasiedlane.
Zezwolenie wyjątkowe: Jeśli rozwiązanie na miejscu nie jest możliwe, urząd może wydać zgodę na przeniesienie lub usunięcie gniazda. Powinny to robić wyłącznie przeszkolone osoby, np. doradcy ds. szerszeni lub firma zajmująca się zwalczaniem szkodników.

Koszty przeniesienia lub usunięcia ponosi z reguły zleceniodawca. Zależą one w dużej mierze od lokalizacji i wielkości gniazda oraz nakładu pracy. Warto wcześniej zapytać w urzędzie ochrony przyrody i porównać oferty.

Szerszenie – środki zapobiegawcze i legalne metody odstraszania

Dozwolone jest wypędzanie szerszeni z ogrodu, domu lub mieszkania, o ile chronionym zwierzętom nie dzieje się krzywda.

Środki zapobiegawcze

Unikaj sadzenia w ogrodzie roślin bogatych w soki, takich jak lilak, brzozy czy wierzby.

Niezwłocznie usuwaj i utylizuj opadłe owoce. Szerszenie, podobnie jak uciążliwe osy, są niepotrzebnie przyciągane przez słodkie owoce. Należy również regularnie zbierać przejrzałe owoce. To samo dotyczy obierków owocowych wewnątrz pomieszczeń. Tutaj również szerszenie są przyciągane przez słodkie resztki.

Szerszenie latają również w nocy. Źródła światła działają na te zwierzęta, podobnie jak na inne owady, magicznie przyciągająco. Z tego powodu zaleca się w miarę możliwości rezygnację z lamp solarnych w pobliżu miejsc wypoczynku.

Zabezpiecz okna oraz drzwi za pomocą moskitier.

Zabezpiecz skrzynki rolet oraz puste pnie drzew, aby królowa szerszeni nie miała możliwości założenia tam gniazda.

Przy otwartych oknach należy gasić światło wewnątrz pomieszczeń. Jeśli mimo to szerszeń zabłądzi do środka, po prostu zgaś światło w domu i za pomocą innego źródła światła wywab zwierzę na zewnątrz. Zazwyczaj nie stanowi to problemu, ponieważ szerszenie podążają za światłem.

Legalne metody odstraszania w domu

1. Ostrożnie złap szerszenia za pomocą przezroczystego pojemnika. Należy przy tym pamiętać o następujących kwestiach:

Zbliżaj się do osiadłego szerszenia spokojnymi i powolnymi ruchami.
Ostrożnie nakryj owada pojemnikiem, lekko go unieś i wsuń pod spód cienki kawałek tektury. Należy przy tym uważać, aby nie zranić tego dużego owada. Najlepiej, jeśli szerszeń w tym momencie lata wewnątrz szklanki.
Następnie wynieś szerszenia wraz z pojemnikiem na zewnątrz i delikatnie wypuść go na wolność.

Podczas tej czynności należy bezwzględnie unikać głośnych dźwięków w otoczeniu!

2. Dozwolone są również spraye na owady działające jako repelenty, o ile służą jedynie do odstraszania zwierząt. Mają one trzymać szerszenie z daleka dzięki zapachowi geraniolu, nie zabijając ich. Produktów biobójczych należy używać z zachowaniem środków ostrożności. Przed każdym użyciem należy przeczytać etykietę i informacje dotyczące produktu. Ponadto można je stosować zarówno wewnątrz, jak i na zewnątrz pomieszczeń.

Odstraszanie szerszeni domowymi sposobami: ile w tym prawdy?

Szerszenie, podobnie jak osy i pszczoły, są wrażliwe na niektóre intensywne zapachy. Działanie poniższych domowych sposobów nie jest potwierdzone naukowo, mimo to wiele osób stosuje je w domu, ogrodzie i na tarasie:

Olejek goździkowy: W kominku zapachowym zmieszany z odrobiną wody olejek ten roztacza odstraszający zapach. Parapety są optymalnym miejscem. Sprawdzi się również na stole tarasowym.
Goździki i cytryna: Rozgniecione w moździerzu i wymieszane z odrobiną startej skórki cytrynowej lub olejkiem cytrynowym, tworzą mieszankę o zapachu, którego szerszenie nie lubią. Olejek eteryczny można również wymieszać z odrobiną wody. Ma to również odstraszać owady.
Świeże cytryny: Przekrój owoce cytrusowe na pół i umieść je w miseczce. Ustawione w miejscach często odwiedzanych przez owady, mają odstraszać szerszenie i osy swoim zapachem.
Olejek lawendowy i eukaliptusowy: Te dwa aromaty również mają odstraszać szerszenie. Wymieszaj olejki z odrobiną wody i podgrzej w kominku zapachowym lub po prostu postaw w otwartym naczyniu na parapecie lub stole tarasowym.

Również niektóre rośliny działają odstraszająco na szerszenie. Co w tym najlepsze: dla nas stanowią piękną ozdobę lub trafiają na talerz jako smaczne produkty spożywcze. Należą do nich:

Szerszenie – lepiej je odwrócić uwagę niż przepędzać!

Osy to pożyteczne stworzenia, ponieważ dbają o ogród wolny od owadów. Po co więc przepędzać te zwierzęta, skoro manewr odwracający uwagę może zwabić szerszenie w mniej uczęszczane miejsca na zewnątrz. W tym celu należy włożyć pokrojone dojrzałe owoce do miseczki i umieścić ją w odległych zakątkach ogrodu. My, ludzie, zyskujemy na tym podwójnie: wybrane miejsca do siedzenia nie będą odwiedzane przez szerszenie i osy, a przy okazji zapewniona jest eliminacja różnych szkodników.