DEET – substancja czynna i skutki uboczne

DEET – często stosowany, ale czy bezpieczny?

Substancja ta zajmuje stałe miejsce w odstraszaniu komarów i innych szkodników. Ponieważ jest to chemiczny środek na owady, zawsze zaleca się zachowanie pewnej ostrożności. Substancje tego typu nigdy nie są całkowicie wolne od skutków ubocznych, nawet jeśli uznaje się je za w dużej mierze bezpieczne.
Poniżej w przystępny sposób opisano sposób działania, zalety i wady tego stosowanego zewnętrznie środka odstraszającego różne gatunki owadów. Wyjaśniono również, dlaczego owady „szczególnie lubią” niektórych ludzi. Dodatkowo wskazano na naturalne alternatywy produktowe, które również skutecznie odstraszają kłujące i gryzące owady.

Ochrona przed owadami i komarami dla skóry – wiedza w pigułce

Dlaczego profilaktyczna ochrona staje się coraz ważniejsza

Od małych dzieci po seniorów – nikt nie jest oszczędzony przez komary i inne uciążliwe stworzenia z królestwa owadów. Co więcej, ich ukłucia lub ugryzienia są nie tylko bolesne, swędzące i piekące, ale mogą również prowadzić do problemów zdrowotnych. W pojedynczych przypadkach nawet w szerokościach geograficznych Europy skutkiem ukłuć mogą być groźne choroby.

Wystarczy rzut oka na ostrzeżenia dotyczące ochrony przed kleszczami, aby uświadomić sobie zagrożenia, jakie może wywołać ukłucie owada. Borelioza (ciężka infekcja bakteryjna) przenoszona przez kleszcze jest niezwykle poważna, a kleszczowe zapalenie mózgu i opon mózgowych bywa wręcz śmiertelnie niebezpieczne.

Do tego dochodzi fakt, że również w naszych rodzimych regionach średnia temperatura rośnie. Występujące u nas gatunki komarów i kleszcze potrafią to wykorzystać, przenosząc wraz z agresywnymi komarami zawleczonymi przez globalizację najróżniejsze choroby. Spektrum sięga od gorączki denga po wirus Zachodniego Nilu.

Skuteczna ochrona dzięki produktom odstraszającym owady

Aby chronić siebie i swoją rodzinę podczas pobytu na świeżym powietrzu lub wycieczek przed kłującymi i gryzącymi komarami, pchłami, kleszczami lub bąkami bydlęcymi, od dziesięcioleci sprawdzoną metodą ochrony i profilaktyki są środki do wcierania lub rozpylania na skórę. Pomagają one w sposób celowy, nie zabijając przy tym owadów. Składniki jedynie odstraszają napastników, rozprzestrzeniając zapach nieprzyjemny dla pasożytów. Eksperci nazywają te środki odstraszające owady również repelentami (z łac. repellere = odpychać).

Urzędowo są one klasyfikowane jako produkty biobójcze. Jednym z obowiązujących kryteriów jest wystarczająca skuteczność w odstraszaniu owadów, takich jak komary, czy pajęczaków. Oprócz produktów wytwarzanych chemicznie, do tej kategorii należą również substancje naturalne, takie jak geraniol lub olejek z eukaliptusa cytrynowego. Te ostatnie oferują jako dodatkową korzyść przede wszystkim szczególnie bezpieczne stosowanie w porównaniu z substancjami chemiczno-syntetycznymi.

Profil produktu chemicznego środka odstraszającego owady DEET

Co potrafi DEET

Jest to syntetycznie wytworzona substancja, która jest stosowana jako środek odstraszający owady (repelent). Działa między innymi na krwiopijne muchówki, komary, pchły i kleszcze. Pszczół, os czy trzmieli jednak nie odstrasza. Substancja czynna do stosowania na skórę jest dobrze przebadana naukowo, aż po wytyczne WHO. Nadaje się również jako niezawodny środek ochrony przed owadami podczas pobytu w tropikach oraz w profilaktyce malarii.
DEET blokuje acetylocholinoesterazę, enzym ważny dla owadów, przez co komórki nerwowe są drażnione, a zwierzęta uciekają.

Chociaż produkty z tym repelentem są powszechnie uważane za dobrze tolerowane pod względem skutków ubocznych przy stosowaniu zgodnie z zaleceniami, niepożądane właściwości mogą wystąpić. Są to przede wszystkim reakcje alergiczne na skórze, natomiast dość rzadko efekty dotyczące układu nerwowego i serca. Te ostatnie objawiają się na przykład napadami drgawek lub bardzo niskim ciśnieniem krwi, co z kolei może być przyczyną zawrotów głowy i upadków. Ogólne ograniczenia dotyczą ponadto kobiet w ciąży, matek karmiących piersią, niemowląt i małych dzieci.

Całkiem inny efekt uboczny nie ma podłoża medycznego, ale jest mimo to irytujący, ponieważ substancja ta uszkadza różne tworzywa sztuczne i lakiery. W ten sposób szybko ucierpieć mogą modne okulary, pasek do zegarka wykonany z tworzywa sztucznego, droga torebka czy piękna powierzchnia stołu lub mebli tapicerowanych.

Aspekty techniczno-chemiczne

Substancja DEET to prawie bezwonna i bezbarwna ciecz. Ze względu na swój oleisty charakter jest praktycznie nierozpuszczalna w wodzie, ale dobrze przylega do różnych powierzchni z tworzyw sztucznych oraz włókien syntetycznych.

Najczęściej używana nazwa chemiczna substancji czynnej DEET to dietytoluamid (inny zapis: dietylo-toluamid). Oznaczenie to znajduje się zazwyczaj dodatkowo na opakowaniach handlowych.

Od kiedy dostępny jest dietytoluamid?

Produkt został opracowany w połowie lat 40. XX wieku dla amerykańskiego wojska, aby chronić żołnierzy w rejonach tropikalnych przed licznymi komarami. W 1957 roku środek został po raz pierwszy dopuszczony również dla ludności cywilnej, a od 1965 roku jest dostępny w wolnej sprzedaży.
Sprzedaż odbywa się zazwyczaj w formie sprayu, przy czym dostępne są również inne formy handlowe do nakładania na skórę.

Sposób działania DEET

Dowody naukowe

To, że produkty z DEET skutecznie odstraszają owady, jest potwierdzone wieloma badaniami. Nie wyjaśniono jednak jeszcze w najdrobniejszych szczegółach, w jaki sposób repelent to osiąga. Dwie zasady stają się jednak coraz bardziej wyraźne i są zrozumiałe również dla konsumenta:

• Pierwszy powód wiąże się bezpośrednio z procesami biologicznymi w ludzkim organizmie. Każdy człowiek produkuje przez całą dobę własne produkty przemiany materii i substancje zapachowe, które gromadzą się na skórze i tworzą indywidualny zapach ciała.
• Niektóre z tych substancji przyciągają szkodniki, na przykład kwas mlekowy i zapach potu. Ponieważ każdy człowiek produkuje własną mieszankę tych cząsteczek, przez co powstaje indywidualny zapach ciała, komary i inne uciążliwe owady lubią niektóre osoby bardziej, a inne mniej.
• Dzięki spryskaniu i nasmarowaniu się substancją czynną tworzymy na kilka godzin warstwę ochronną wokół tych substancji ustrojowych oraz odsłoniętych partii skóry. To w dużej mierze zatrzymuje zapach ciała. W ten sposób stajemy się na pewien czas nieinteresujący dla komarów i innych uciążliwych owadów.
• Drugim powodem jest sam syntetyczny środek odstraszający. Badania wykazały bowiem, że szkodniki również potrafią wyczuć tę substancję i unikają wszystkich miejsc, w których się ona znajduje.

Jak owady wyczuwają ludzi i jak długo można się przed nimi bronić

Aby móc wyczuć zapach swojego celu, czyli „człowieka”, gatunki komarów dysponują czułkami węchowymi, które składają się z najdrobniejszych włosków zmysłowych. Kleszcze posiadają podobny system węchowy na swoich przednich odnóżach w postaci narządu Hallera.

Interesujące jest również to, że w zależności od owada działanie ochronne repelentów utrzymuje się przez różny czas. Podczas gdy komary trzymają się z daleka przez około 6 do 8 godzin, efekt odstraszający w przypadku kleszczy utrzymuje się tylko przez 2 do 4 godzin.

Jednak również zachowanie użytkowników środków ochrony przed owadami może znacznie skrócić czas działania. W szczególności intensywne pocenie się podczas aktywności sportowej lub kąpiel zmywają warstwę ochronną, dlatego zaleca się ponowne nałożenie produktu.

Ważne wskazówki dla konsumentów dotyczące dietytoluamidu

Aby uniknąć niepożądanych efektów działania substancji czynnej, konieczna jest pewna staranność w obchodzeniu się z produktami zawierającymi toluamid. Użytkownicy powinni między innymi przestrzegać następujących zasad:

1. Prawidłowe stosowanie

• Nakładanie i rozprowadzanie na zdrowej skórze nie stanowi problemu. Należy jednak omijać zranione lub zmienione chorobowo miejsca na skórze oraz błony śluzowe w okolicach twarzy i partie oczu.
  
  
• Produkt nie jest odpowiedni dla niemowląt i małych dzieci. Pewną ochronę zapewnia jednak jasna odzież z długimi rękawami. W przypadku dzieci powyżej 3. roku życia środek powinien być nakładany wyłącznie przez osoby dorosłe i zawsze oszczędnie.
  
  
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny całkowicie unikać produktów zawierających toluamid.
  
  
• Produkty z DEET są przeznaczone wyłącznie do stosowania zewnętrznego. W przypadku przypadkowego połknięcia są one toksyczne. Dlatego należy bezwzględnie przechowywać opakowania produktów z dala od dzieci.

2. Czas oczekiwania

• Po nałożeniu preparatów z filtrem przeciwsłonecznym należy odczekać co najmniej 20 minut, aby najpierw ochrona UV i substancje pielęgnacyjne mogły wchłonąć się w skórę. Dopiero wtedy zastosować środek owadobójczy. W przeciwnym razie repelent zbyt intensywnie łączy się z substancjami pielęgnacyjnymi, co ułatwia niepożądany transport dietytoluamidu przez skórę do organizmu.
  
  
• Ponadto jednoczesne stosowanie obu środków zmniejsza skuteczność ochrony przeciwsłonecznej o około 30 procent, a substancje zapachowe zawarte w kremie z filtrem częściowo maskują zapach odstraszający produktu owadobójczego. Na te dwa punkty zwraca szczególną uwagę Niemiecki Krzyż Zielony (DKG).

3. Pozostałe wskazówki dotyczące ochrony zdrowia

• Aby uzyskać dodatkową ochronę, można również spryskać odzież, ale tylko wtedy, gdy jest ona wykonana z wełny lub bawełny. Włókna syntetyczne natomiast ulegają uszkodzeniu.
  
  
• Sprayów z repelentami nie należy używać w zamkniętych pomieszczeniach
  
  
• Po zakończeniu przebywania na świeżym powietrzu należy zawsze umyć skórę wodą z mydłem
  
  
• Odzież noszoną podczas stosowania ochrony przed owadami należy wyprać

Profil skutków ubocznych dietytoluamidu

Skutki uboczne tej substancji są wprawdzie stosunkowo rzadkie, ale od czasu do czasu pojawiają się w różnym nasileniu. Substancja czynna może bowiem przenikać przez skórę do krwiobiegu, a stamtąd nawet do układu nerwowego. Dominują jednak zdecydowanie miejscowe niepożądane reakcje skórne. Uwzględniając bardzo rzadkie i ciężkie skutki uboczne, obraz ten przedstawia się następująco:

Skóra i błony śluzowe

• Miejscowe podrażnienia skóry i reakcje błon śluzowych
• Pęcherze skórne i obrzęki naczynioruchowe (bezbolesne, rzadko swędzące obrzęki utrzymujące się przez kilka dni)
• Nieprzyjemny świąd lub kontaktowe zapalenie skóry (swędząca, piekąca, częściowo zaczerwieniona skóra)

Zaburzenia krążenia i układu nerwowego

• Uczucie drętwienia i mrowienia
• Bezsenność, wahania nastroju
• Bardzo rzadko: napady drgawkowe, śpiączka, silny spadek ciśnienia krwi

Niezamierzone połknięcie doustne

• Dolegliwości trawienne, nudności, wymioty

Co jest lepsze: chemiczna czy naturalna ochrona przed owadami?

Oprócz podstawowego nastawienia do natury, środowiska oraz troski o rodzinę, przy wyborze środków odstraszających owady rolę odgrywają również codzienne powody. Bowiem także miejsce zamieszkania, wybrany cel podróży oraz wymagania medyczne dotyczące indywidualnej ochrony przed owadami wpływają na podjęcie decyzji.

W rodzimych stronach i umiarkowanych szerokościach geograficznych zawsze można zrezygnować z chemicznych produktów odstraszających i preferować alternatywne substancje naturalne. Skuteczną ochronę przed uciążliwymi owadami można bowiem z reguły osiągnąć również za pomocą substancji roślinnych, takich jak olejek z eukaliptusa cytrynowego czy geraniol. Odpowiednie badania nad skutecznością tych naturalnych środków potwierdzają to.

Sytuacja wygląda inaczej, gdy planowana jest podróż do tropików. W takich przypadkach m.in. służba zdrowia Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz Niemieckie Towarzystwo Medycyny Tropikalnej zalecają przede wszystkim chemiczne repelenty, takie jak dietytoluamid lub ikarydyna. W końcu w tropikach ochrona przed komarami jest bardzo istotnym środkiem zapobiegającym przenoszeniu ciężkich chorób zakaźnych, takich jak malaria czy gorączka denga.

FAQ - Często zadawane pytania w skrócie

Co przyciąga komary do ludzi?

Niektórzy ludzie są częściej kąsani niż inni. Wynika to z indywidualnego składu chemii ciała. Określona zawartość dwutlenku węgla w wydychanym powietrzu oraz kwas mlekowy w pocie magicznie przyciągają komary.

Dlaczego warto stosować spraye na komary?

Wszystkie spraye na komary mają na celu sprawienie, aby komary i kleszcze trzymały się z dala od ludzi i aby nie mogły przenosić chorób poprzez ukąszenia.

Który spray na komary pomaga najlepiej?

Spraye na komary z substancją czynną DEET należą do najskuteczniejszych środków ochrony przed komarami, które dodatkowo działają najdłużej. Ludzie przysięgają jednak również na olejek cytrynowy jako ochronę przed tymi szkodnikami. Warto przetestować różne spraye z odmiennymi substancjami czynnymi, aby samodzielnie sprawdzić, co działa najlepiej.

Czy spray na komary jest szkodliwy?

Spray na komary z DEET może uszkadzać nerwy i dlatego nie powinien być stosowany bez zastanowienia.

Czym jest DEET?

DEET, czyli dietytoluamid, to syntetycznie wytwarzana substancja stosowana jako środek odstraszający owady (repelent). Jest to niemal bezbarwna i bezwonna ciecz, która tworzy na spryskanej skórze ochronną warstwę zapachową, odstraszającą komary oraz inne owady kłujące.

Jakie skutki uboczne może wywoływać DEET?

DEET może powodować podrażnienia skóry, błon śluzowych oraz alergie kontaktowe. Nieprzyjemnymi skutkami ubocznymi stosowania DEET mogą być również bezsenność oraz uczucie drętwienia kończyn.

• https://www.pharmawiki.ch/wiki/index.php?wiki=DEET
• https://flashpacker-travelguide.de/deet-vorteile-nebenwirkungen-alternativen-mueckenschutz/
• https://www.tropenfit.de/?pagesite=10176