Rozpoznawanie gatunków kleszczy w Niemczech: kleszcz pospolity, kleszcz łąkowy, Hyalomma i inne.

Spacer po lesie, szaleństwo z psem na łące czy prace w ogrodzie – natura wzywa, ale w wysokiej trawie czają się drobne zagrożenia. Przez długi czas w Niemczech obowiązywała zasada: kleszcz to kleszcz pospolity. Jednak ze względu na zmiany klimatyczne, łagodniejsze zimy i globalny ruch turystyczny, mapa występowania kleszczy w Europie Środkowej drastycznie się zmieniła. Nagle pojawiają się ogromne, pręgowane kleszcze, które aktywnie polują na swoje ofiary, lub gatunki, które atakują nawet podczas przymrozków. Aby skutecznie chronić siebie i swoje zwierzęta domowe, kluczowe jest rozpoznawanie różnych gatunków kleszczy występujących w Niemczech. Każdy gatunek ma bowiem nie tylko inny wygląd i preferowane siedliska, ale przenosi również zupełnie inne patogeny.

Kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) – wszechobecny

Jeśli zostaniesz ukąszony przez kleszcza w Niemczech, z ogromnym prawdopodobieństwem będzie to kleszcz pospolity. Jest to zdecydowanie najczęstszy europejski kleszcz twardy i klasyczny „czekający łowca”. Wchodzi na źdźbła traw lub krzewy (zazwyczaj do wysokości 1,5 metra) i czeka, aż żywiciel go otrze.^[1]

Jak rozpoznać kleszcza pospolitego

W stanie nienapitym kleszcz pospolity ma około 2,5 do 4,8 milimetra długości. Jego ciało jest żółtawo-szare do jasnobrązowego, jednak twarda tarcza grzbietowa (scutum) jest ciemnobrązowa do czarnej i nie posiada jasnych wzorów. Ważna cecha: kleszcz pospolity nie ma oczu. Orientuje się wyłącznie za pomocą tzw. narządu Hallera na przednich odnóżach, za pomocą którego wyczuwa ciepło ciała, dwutlenek węgla i pot (kwas masłowy).^[1] U samic ciemna tarcza pokrywa tylko przednią jedną trzecią ciała, u samców cały grzbiet. Po napiciu się krwi samica może osiągnąć do 12 milimetrów wielkości i przybiera szary, balonowaty kształt.

Siedlisko i choroby

Kleszcz pospolity wymaga wysokiej wilgotności powietrza (co najmniej 80 procent) i unika bezpośredniego nasłonecznienia.^[1] Dlatego znajdziesz go przede wszystkim w lasach liściastych i mieszanych, na obrzeżach lasów, ale także w miejskich parkach i ogrodach. Jest głównym przenosicielem boreliozy z Lyme (wywoływanej przez bakterię Borrelia burgdorferi) oraz wirusa KZM (kleszczowego zapalenia mózgu).^[2]

Kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus) – odporny na zimno

Kleszcz łąkowy, często nazywany również kleszczem zimowym, od lat 70. XX wieku masowo rozprzestrzenił się w Niemczech. Wbrew swojej nazwie preferuje nie tylko lasy łęgowe, ale przede wszystkim otwarte krajobrazy, łąki, nieużytki i obrzeża lasów.^[3]

Jak rozpoznać kleszcza łąkowego

Mierząc 3 do 5 milimetrów (w stanie nienapitym), jest nieco większy od kleszcza pospolitego i należy do kleszczy ozdobnych. Jego najbardziej charakterystyczną cechą jest biało-brązowa marmurkowa tarcza grzbietowa.^[3] W przeciwieństwie do kleszcza pospolitego, kleszcz łąkowy posiada oczy, które znajdują się na wysokości drugiej pary odnóży. Po napiciu się krwi osiąga wielkość do 15 milimetrów.

Siedlisko i choroby

Kleszcz łąkowy jest niezwykle odporny na zimno. Jest aktywny już w temperaturach nieco powyżej zera, dlatego jego główny sezon zaczyna się wcześniej w ciągu roku (luty/marzec) i trwa do późnego listopada. Nawet po nocnych przymrozkach wyrusza na poszukiwanie żywiciela.^[4] Dla ludzi jest mniej niebezpieczny, ponieważ rzadko nas kąsa. Dla psów stanowi jednak ogromne zagrożenie: przenosi Babesia canis canis, patogen wywołujący babeszjozę (malarię psią).^[5] Choroba ta niszczy czerwone krwinki psa i nieleczona może doprowadzić do śmierci w ciągu kilku dni. Ponadto uważany jest za przenosiciela gorączki Q.^[3]

Gigantyczne kleszcze w natarciu: kleszcz z rodzaju Hyalomma

Kleszcz z rodzaju Hyalomma (zazwyczaj Hyalomma marginatum lub Hyalomma rufipes) od czasu wyjątkowo gorącego lata w 2018 roku budzi w Niemczech spore poruszenie. Pierwotnie zamieszkujący Afrykę Północną, Europę Południową i Azję, jest zawlekany do Europy Środkowej w stadium larwy i nimfy przez ptaki wędrowne.^[6] Dzięki cieplejszym latom i łagodniejszym zimom zwierzętom tym coraz częściej udaje się tutaj przejść wylinkę do postaci dorosłego kleszcza, a nawet przetrwać zimę.

Jak rozpoznać kleszcza z rodzaju Hyalomma

Tego kleszcza trudno przeoczyć. Po napiciu się krwi może osiągnąć do 2 centymetrów długości. Jego ciało jest jednolicie brązowe i szorstkie w dotyku. Najbardziej charakterystyczną cechą rozpoznawczą są jednak jego wyraźnie jasne i ciemne prążkowane odnóża.^[6]

Choroby

W krajach swojego pochodzenia kleszcz z rodzaju Hyalomma jest głównym wektorem niebezpiecznego wirusa gorączki krwotocznej krymsko-kongijskiej. Jak dotąd wirus ten nie został wykryty w kleszczach znalezionych w Niemczech. Jednak prawie połowa przebadanych w Niemczech kleszczy z rodzaju Hyalomma była nosicielem Rickettsia aeschlimannii, patogenu wywołującego gorączkę plamistą.^[6]

Kleszcz psi (Rhipicephalus sanguineus) – pasażer na gapę

Kleszcz psi pochodzi z regionu śródziemnomorskiego i jest zazwyczaj przywożony przez psy z wakacji w Europie Południowej lub w ramach adopcji zagranicznych. Podstępność tego gatunku polega na tym, że choć nie przetrwa zimy w niemieckim terenie, może zadomowić się i błyskawicznie rozmnażać przez cały rok w ogrzewanych pomieszczeniach (mieszkaniach, klinikach weterynaryjnych, kojcach dla psów).^[7]

Jak rozpoznać kleszcza psiego

Ma około 3 milimetry długości (po napiciu się krwi do 11 milimetrów) i jest jednolicie czerwonobrązowa. Ważny szczegół widoczny pod mikroskopem lub lupą: podstawa jej głowy (capitulum) jest sześciokątna, a samice posiadają płytki przetchlinkowe w kształcie przecinka.

Siedlisko i choroby

Chowa się w listwach przypodłogowych, za tapetami lub w legowiskach dla psów. Atakuje niemal wyłącznie psy i przenosi ciężkie choroby, takie jak erlichioza, hepatozoonoza oraz łagodna postać babeszjozy (Babesia canis vogeli).^[7] Ludzi atakuje tylko w absolutnie wyjątkowych przypadkach, przy masowym występowaniu w mieszkaniu.

Ukryte zagrożenie: kleszcz jeżowy i obrzeżek gołębi

Oprócz znanych gatunków istnieją specjaliści, którzy wykazują zupełnie inne zachowania i często pozostają niezauważeni.

Kleszcz jeżowy (Ixodes hexagonus)

Kleszcz jeżowy to tzw. kleszcz gniazdowy (nidikolny). Nie czeka w trawie, lecz żyje bezpośrednio w gniazdach i norach swoich żywicieli (jeży, lisów, kotów).^[8] Ma od 3,5 do 4,5 milimetra długości i raczej sześciokątną tarczkę grzbietową. Ludzie są kłuci rzadko, zazwyczaj tylko przy kontakcie ze zwierzętami domowymi lub podczas sprzątania gniazd jeży. Może również przenosić boreliozę i KZM.

Obrzeżek gołębi (Argas reflexus)

Obrzeżek gołębi należy do rodziny obrzeżkowatych (Argasidae). Nie posiada twardej tarczki grzbietowej, jego ciało jest owalne, spłaszczone i ma skórzastą, brodawkowatą strukturę. Narządy gębowe nie są widoczne od góry. Żyje w gołębnikach i na strychach. Gdy gołębie znikają, kleszcze te w nocy wędrują do mieszkań w poszukiwaniu krwi. Żerują krótko (od 20 do 90 minut) i ponownie się chowają. Ich ukąszenie może wywołać u ludzi silne reakcje alergiczne, aż do wstrząsu anafilaktycznego włącznie.

Często zadawane pytania (FAQ)

Przegląd odpowiednich produktów znajdziesz w sekcji Środki na kleszcze.

Podsumowanie

Kleszcz kleszczowi nierówny. Podczas gdy kleszcz pospolity czai się na nas w lasach, kleszcz Hyalomma poluje aktywnie, a kleszcz łąkowy stawia czoła zimowym mrozom. Rozpoznając różne gatunki kleszczy występujące w Niemczech, możesz lepiej ocenić ryzyko dla siebie i swoich zwierząt domowych. Po każdym spacerze dokładnie obejrzyj siebie i swojego psa. Jeśli znajdziesz kleszcza, usuń go niezwłocznie za pomocą kleszczołapek lub karty do usuwania kleszczy, nie miażdżąc go przy tym. Aby zapobiegać ukąszeniom kleszczy, pomocna jest długa, jasna odzież oraz repelenty, które mają za zadanie odstraszać te pajęczaki.

Produktów biobójczych należy używać z zachowaniem środków ostrożności. Przed każdym użyciem należy przeczytać etykietę i informacje dotyczące produktu.