Szczepienia przeciwko KZM i obszary ryzyka w Niemczech

Ochrona przed wirusem kleszczowego zapalenia mózgu (KZM)?

Gdy tylko robi się cieplej, coraz częściej pojawiają się ostrzeżenia przed kleszczami i KZM. Nieleczone KZM może prowadzić do nieprzyjemnych długotrwałych powikłań, które dla osoby dotkniętej chorobą mogą oznaczać poważne ograniczenie jakości życia. Aby zminimalizować ryzyko KZM, zaleca się wykonanie szczepienia, które chroni przed tym agresywnym wirusem. W tym wpisie na blogu dowiedzą się Państwo, w jaki sposób przenoszone jest KZM i dlaczego szczepienie jest jedynym sensownym środkiem zapobiegawczym.

Kleszcze i przenoszenie KZM

Kleszcze to bezskrzydłe pajęczaki, które należą do rzędu roztoczy. Przebywają one przede wszystkim na obrzeżach lasów, w pobliżu strumieni oraz na łąkach. Tam wspinają się na czubki źdźbeł traw, gdzie czekają na przechodzących żywicieli. Żywicielami mogą być dzikie zwierzęta, psy, koty oraz ludzie. Człowiek nie jest preferowanym żywicielem, jednak jego krew jest dla kleszcza w zupełności wystarczająca.

Kleszcze w ciągu swojego długiego życia – żyją średnio od trzech do pięciu lat, choć sporadycznie mogą dożyć nawet dziesięciu – potrzebują łącznie trzykrotnego pobrania krwi od żywiciela. Larwa kleszcza potrzebuje krwi, aby przejść wylinkę i stać się nimfą. Larwy są mikroskopijne, dlatego atakują głównie myszy i inne małe stworzenia, takie jak jeże. Aby rozwinąć się w dorosłego osobnika, kleszcz potrzebuje drugiego posiłku. Nimfy atakują nieco większe ssaki, takie jak wiewiórki czy lisy.
Dorosłe kleszcze to zatem te, które wybierają na żywiciela również człowieka. Do złożenia jaj samica kleszcza potrzebuje dużej ilości krwi, ponieważ tylko dzięki niej jest w stanie złożyć jaja (na kleszcza przypada do 3000 jaj). Samce kleszczy natomiast często wędrują po żywicielu w poszukiwaniu samicy do kopulacji – picie krwi nie jest ich głównym zajęciem. Po kopulacji samce odpadają od samic i giną. Samice kleszczy giną krótko po złożeniu jaj.

Ponieważ kleszcze żerują na różnych dzikich zwierzętach w celu dalszego rozwoju, a wirus KZM zazwyczaj przenosi się przede wszystkim między drobnymi organizmami, takimi jak myszy, może dojść do zakażenia samego kleszcza. Kleszczowi KZM nie szkodzi, ale człowiekowi, którego ukąsi, już tak. Wraz ze śliną wirusy KZM przedostają się do krwiobiegu żywiciela.

Co ciekawe, nie każdy, kto zostanie ukąszony przez zakażonego kleszcza, musi zachorować na KZM. Jeśli dojdzie do zakażenia, choroba często przebiega bezobjawowo: organizm zwalcza i pokonuje chorobę bez żadnych symptomów.

W rzadkich przypadkach wirusy KZM mogą być przenoszone również przez zanieczyszczone, niepasteryzowane mleko, które zostanie wypite. Jednak 99% przypadków KZM pochodzi od ukąszeń kleszczy.

Czym jest KZM?

KZM to skrót od kleszczowego zapalenia mózgu. Choroba ta wywoływana jest przez wirusy, które – w zależności od ciężkości przebiegu – powodują zapalenie mózgu, opon mózgowych lub nawet rdzenia kręgowego. Nazwa wywodzi się od pory roku, w której kleszcze są szczególnie aktywne (wiosna i lato), oraz od słów „meninges” (opony mózgowe – tkanka łączna otaczająca mózg i rdzeń kręgowy) oraz „encefalitis” (medyczne określenie zapalenia mózgu). Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu to zatem choroba, w której dochodzi do stanu zapalnego mózgu i opon mózgowych. W około 90% przypadków choroba ustępuje bez trwałych następstw. Jednak 10% osób zakażonych KZM odczuwa po infekcji uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego. Więcej informacji na temat KZM mogą Państwo przeczytać w naszym dziale bloga poświęconym kleszczom.

Obszary zagrożone KZM

Kleszcze występują niemal na całym świecie. Gatunkiem kleszcza, który w naszych szerokościach geograficznych może przenosić KZM i występuje najczęściej, jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) (Ixodes ricinus). Ten gatunek kleszcza występuje przede wszystkim w południowych Niemczech. Na północy natomiast odnotowuje się niewiele przypadków KZM. Badenia-Wirtembergia i Bawaria oraz południowa Hesja, Turyngia i Saksonia zaliczane są do obszarów wysokiego ryzyka. W naszych sąsiednich krajach, takich jak Austria i Szwajcaria, w Skandynawii, a także w krajach bałtyckich, również odnotowano przypadki KZM, dlatego podczas pobytu na łonie natury w tych krajach należy zachować szczególną ostrożność.

Objawy zakażenia KZM

Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) przebiega zazwyczaj w dwóch fazach. Około jeden do dwóch tygodni po ukąszeniu przez kleszcza pojawiają się objawy grypopodobne, takie jak gorączka, ból głowy, bóle mięśni i stawów oraz ogólne osłabienie. Ponieważ wiele osób nie łączy tych objawów z ukąszeniem przez kleszcza, lecz początkowo myśli o zwykłej letniej grypie lub infekcji grypopodobnej, postawienie diagnozy jest utrudnione. Większość chorych przechodzi tę fazę bez większych problemów.

U niektórych pacjentów około jeden do trzech tygodni po ustąpieniu objawów pierwszej fazy rozwija się druga, znacznie groźniejsza faza choroby KZM. W tej fazie na skutek działania wirusów dochodzi do zapalenia opon mózgowych i mózgu. W ciężkich przypadkach dochodzi do zapalenia rdzenia kręgowego, co prowadzi do paraliżu kończyn, wywołuje zaburzenia połykania i mowy, a nawet może prowadzić do porażenia oddechowego. Stanom zapalnym towarzyszy z kolei gorączka oraz nudności i wymioty. Również ubytki w funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego nie należą do rzadkości.

Niestety, w następstwie ciężkiego przebiegu KZM dochodzi do trwałych następstw zdrowotnych, takich jak trwałe porażenie kończyn, przewlekłe bóle głowy i obniżona wydolność organizmu. Na 100 przypadków KZM przypada jeden zgon spowodowany chorobą. Osoby starsze są bardziej narażone na ciężki przebieg infekcji KZM, podczas gdy u młodych ludzi objawy często w ogóle nie występują lub są łagodne.
Przenoszenie choroby z człowieka na człowieka nie jest możliwe.

Szczepienie przeciw KZM jako jedyna ochrona

Ponieważ KZM jest chorobą wirusową, niewiele można zrobić, gdy już dojdzie do zakażenia. Nie istnieją leki zwalczające wirusa, dlatego sensowne jest profilaktyczne chronienie się przed ewentualnym zakażeniem. Szczepienie przeciw KZM zaleca się przede wszystkim osobom mieszkającym na obszarach zagrożonych oraz pracownikom często przebywającym na świeżym powietrzu (leśnikom, myśliwym, ogrodnikom, pracownikom terenów zielonych, pracownikom leśnym itp.). Również podróżni, którzy będą przebywać na obszarach o wysokim ryzyku zakażenia, powinni rozważyć profilaktyczne szczepienie przeciw KZM.

Zazwyczaj szczepienie przeciw KZM wykonuje się łącznie trzy razy, aby zapewnić optymalną ochronę. Po pierwszym szczepieniu drugą dawkę podaje się zazwyczaj po sześciu tygodniach. Ostatnia dawka podawana jest w ciągu roku, między pięć a dwanaście miesięcy po drugim szczepieniu.

Istnieją różne szczepionki, jednak wszystkie mają na celu ochronę zaszczepionego przed zachorowaniem na KZM. Dwie szczepionki zalecane przez STIKO (Stałą Komisję ds. Szczepień) to FSME-IMMUN oraz Encepur, produkowane przez różne firmy farmaceutyczne. Szczepionka przeciw KZM składa się z szczepionki inaktywowanej, zawierającej nieaktywne wirusy KZM. Szczepienie nie wywołuje zatem choroby, lecz reakcję immunologiczną układu odpornościowego i limfocytów T: organizm wytwarza przeciwciała. W przypadku ostrej infekcji KZM organizm natychmiast zaczyna wytwarzać przeciwciała przeciw KZM i zwalczać wirusa. Aby zapewnić długotrwałą ochronę, co trzy do pięciu lat należy przyjąć dawkę przypominającą.

Czy szczepienie przeciw KZM jest szkodliwe dla dzieci?

W przypadku infekcji KZM dzieci zazwyczaj nie doznają uszczerbku na zdrowiu i przechodzą chorobę bez problemów. Mimo to szczepienie dzieci przeciw KZM może być zasadne. Dużo bawią się one na świeżym powietrzu i często przebywają poza wyznaczonymi ścieżkami. Dlatego prawdopodobieństwo, że zostaną ukąszone przez kleszcza zakażonego wirusem KZM, jest wyższe.

Szczepienie przeciw KZM dla dzieci jest dopuszczone od pierwszego roku życia. Ponieważ ich układ odpornościowy nie jest tak rozwinięty jak u dorosłych, podaje się im specjalne szczepionki opracowane dla dzieci.

Jakie skutki uboczne mogą wystąpić po szczepieniu?

Każde szczepienie jest ingerencją w układ odpornościowy. Indywidualna kondycja organizmu osoby szczepionej decyduje o tym, jak zareaguje ona na szczepienie. Niektórzy nie odczuwają żadnych dolegliwości poza bolesnym, lekko opuchniętym miejscem wkłucia, u innych układ odpornościowy reaguje bardzo silnie na szczepionkę, co może prowadzić do gorączki i objawów grypopodobnych. Po szczepieniu mogą wystąpić również reakcje alergiczne, takie jak duszności – jest to jednak wyjątek, a nie reguła!

• Ból ramienia
• Znużenie
• Bóle mięśni
• Bóle stawów
• Problemy żołądkowo-jelitowe
• Bóle głowy

Jak skutecznie szczepienie przeciw KZM chroni przed chorobą?

Według Instytutu Roberta Kocha po zakończeniu trzech dawek szczepienia 99 na 100 zaszczepionych osób jest chronionych przed zakażeniem KZM.

Jakie koszty wiążą się ze szczepieniem przeciw KZM?

Szczepienie przeciw KZM jest pokrywane przez ustawowe ubezpieczenie zdrowotne, jeśli mieszka się na obszarze zagrożonym KZM. Szczepienie jest również refundowane, jeśli ze względu na pracę spędza się dużo czasu na świeżym powietrzu. Osobom planującym urlop na obszarach zagrożonych KZM również zaleca się zaszczepienie przeciwko chorobie przenoszonej przez kleszcze.

W swojej kasie chorych można zapytać, czy pokrywa ona koszty szczepienia, czy też trzeba za nie zapłacić samodzielnie.

Czy istnieją inne sposoby ochrony przed KZM?

Ponieważ KZM wywoływane jest przez wirusa, nie ma innej metody farmakologicznej, aby chronić się przed tą chorobą. Można jednak podjąć pewne środki zapobiegawcze, aby uniknąć ukąszenia przez kleszcza.

Kiedy kleszcze są aktywne?

Kleszcze są aktywne od temperatury powyżej ośmiu stopni Celsjusza, dlatego już bardzo wcześnie w ciągu roku może dojść do sytuacji, w której kleszcze są aktywne. Najchętniej przebywają na skrajach lasów, polanach, w pobliżu strumieni i w zaroślach, czekając tam na żywiciela, który nieświadomie otrze je z miejsca ich czatowania i zabierze ze sobą.

Niestety nie czuć, gdy kleszcz pełza po ciele, ponieważ te zwierzęta są maleńkie i niemal niewidoczne gołym okiem. Mimo to ma się duże szanse, aby po spacerze lub dłuższym pobycie na łonie natury znaleźć kleszcza i usunąć go z ciała, zanim zdąży znaleźć miejsce do ukąszenia. Kleszcze potrzebują kilku godzin, aby znaleźć odpowiednie miejsce do żerowania.

Odpowiednia odzież na pobyt na zewnątrz

Aby kleszczom było bardzo trudno dostać się do nagiej skóry, zakryta odzież i obuwie powinny stać się obowiązkowe podczas pobytu na zewnątrz. Na jasnej odzieży kleszcze, mimo swoich mikroskopijnych rozmiarów, są stosunkowo dobrze widoczne.

Stosowanie repelentów

Kolejną łatwą w użyciu wskazówką są tzw. repelenty, które przed spacerem lub wędrówką rozpyla się na odsłonięte miejsca na skórze. Ten SILBERKRAFT spray na kleszcze jest całkowicie wolny od chemii, dlatego może być bez problemu stosowany również u dzieci. Ponieważ chemiczne substancje czynne, takie jak DEET czy permetryna, mogą wywoływać reakcje alergiczne i są szkodliwe dla środowiska, Silberkraft stawia na SILBERKRAFT występującą w naturze substancję czynną z cytrynowego Eukaliptusa, która należy do najskuteczniejszych roślinnych substancji przeciw kleszczom i innym owadom. Cytrynowy Eukaliptus pozyskiwany jest z liści eukaliptusa, który pochodzi ze stanu Queensland w Australii. Liście są destylowane, dzięki czemu można uzyskać cenny olejek eteryczny.

Dla ludzi zapach jest bardzo przyjemny i pachnie cytryną, natomiast kleszcze w ogóle go nie lubią i rezygnują z człowieka.

Unikanie dzikich zwierząt

Ponieważ dzikie zwierzęta są zazwyczaj zarażone kleszczami, należy powstrzymać się od ich dotykania. Kleszcze poruszają się bardzo szybko i mogą zmienić żywiciela poprzez zwykłe pogłaskanie sierści.

Przeszukiwanie ciała

Aby mieć pewność, że żaden nieproszony gość z zewnątrz nie dostanie się do pomieszczeń, od wiosny do jesieni należy po każdym pobycie na zewnątrz dokładnie przeszukać (lub zlecić przeszukanie) całe ciało w poszukiwaniu kleszczy. Kleszcze preferują ciepłe, dobrze ukrwione miejsca na ciele: pod pachami, w zgięciach kolan, na brzuchu, przy linii włosów i w okolicach intymnych występują bardzo często.

Źródła i linki do dalszych informacji

• https://www.infektionsschutz.de/erregersteckbriefe/fsme.html
• http://www.medizinfo.de/waldundwiese/zecken/zbio.htm
• https://tropeninstitut.de/krankheiten-a-z/alle-krankheiten-a-z/fsme-faqs
• https://www.pei.de/DE/arzneimittel/impfstoffe/fsme/fsme-node.html
• https://www.apotheken-umschau.de/gesund-bleiben/vorsorge/impfung-gegen-fsme-wer-wie-oft-und-wann-721439.html
• https://www.impfen-info.de/impfempfehlungen/fuer-erwachsene/fsme-fruehsommer-meningoenzephalitis/#/jfmulticontent_c59572-3