Ochrona przed kleszczami – co pomaga na kleszcze?

Kleszcze - Krwiopijne nosiciele chorób?

Wczesne wstawanie, czyszczenie butów trekkingowych, pakowanie plecaka i wypad w góry lub w teren: piesze wędrówki należą do ulubionych form spędzania wolnego czasu przez Niemców latem. Gdy po udanym dniu pełnym wspaniałych widoków wracamy wieczorem zmęczeni i wyczerpani do domu, nie możemy tak po prostu odpocząć - kleszcze są niestety stałymi towarzyszami, gdy w grę wchodzi pobyt na łonie natury. Ich ukąszenia mogą wywołać boreliozę i kleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Co zatem można zrobić przeciwko tym uciążliwym krwiopijcom?

Czym są kleszcze?

Kleszcze to małe bezskrzydłe pajęczaki, bardzo rozpowszechnione w Europie Środkowej. Najczęściej spotykanym gatunkiem jest kleszcz pospolity (Ixodidae). Najbardziej znanym podgatunkiem kleszcza właściwego jest kleszcz pospolity (Ixodes ricinus). Od kilku lat jednak w Niemczech coraz częściej obserwuje się również kleszcza łąkowego (Dermacentor reticulatus). Ten kleszcz po opiciu się krwią może osiągnąć wielkość do 1,5 centymetra.

Wygląd

Kleszcze mają od dwóch do czterech milimetrów długości i posiadają wzorzysty pancerz chitynowy na grzbiecie. Samce kleszczy mają pancerz, który pokrywa cały ich grzbiet, podczas gdy u samic pancerz jest znacznie mniejszy i pokrywa tylko około jednej trzeciej grzbietu. Dolna część grzbietu jest bardzo rozciągliwa, dzięki czemu może przyjąć bardzo dużo krwi, a także pomieścić wiele jaj. Ich aparat gębowy, którym wwiercają się w skórę żywiciela, jest widoczny od góry.

Siedlisko

Kleszcze występują wszędzie tam, gdzie panują optymalne warunki życiowe. Do życia potrzebują bardzo wysokiej wilgotności powietrza i odpowiednich temperatur. Kleszcze stają się aktywne od ośmiu stopni Celsjusza. Tylko w środku zimy te małe krwiopijce pozostają pod ściółką, dopóki znów się nie ociepli.

Większość kleszczy wybiera dzikie zwierzęta, myszy, jeże i ptaki jako żywicieli, na których się spadają. Cierpliwie czekają zwłaszcza na leśnych polanach i w wysokiej trawie, aż przejdzie obok odpowiedni żywiciel.

Bardzo dużo kleszczy żyje zwłaszcza przy ciekach wodnych i na skrajach lasów, gdzie panuje ogólnie wysoka wilgotność powietrza. Gdy kleszcz potrzebuje krwi, wspina się na czubek źdźbła trawy lub innych nisko rosnących krzewów i czeka tam w pozycji wyczekującej. Dzięki bodźcom wyzwalającym, takim jak CO2 i ciepło ciała, które pochodzą od potencjalnego żywiciela i które kleszcz może wyczuć za pomocą narządu na swoich przednich odnóżach, staje się aktywny. Wystarczy krótkie otarcie się o źdźbło trawy zajęte przez kleszcza, aby dostał się on na swojego wybranego żywiciela.

Innymi siedliskami kleszczy są parki, zaniedbane działki i ogrody z dużą ilością krzewów.

Rozprzestrzenianie się

Naukowcy w ostatnich latach zauważyli, że obszar występowania niektórych gatunków kleszczy się rozszerzył. Kleszcze można teraz coraz częściej spotkać również na północy oraz na wyżej położonych terenach. Do tej pory nie udało się jednak znaleźć związku między rosnącymi temperaturami a dalszym rozprzestrzenianiem się kleszczy.

Rozmnażanie

Kleszcze muszą się sparzyć w celu rozmnażania. Gdy samiec zapłodni samicę, odpada od niej i ginie. Samica natomiast wysysa krew od żywiciela, aż nabierze sił, by móc złożyć 3000 jaj w ściółce. Po tym akcie samica również ginie.

Długość życia

Szacuje się, że kleszcze istnieją od około 350 milionów lat. W tym czasie kleszcze udoskonaliły swoje przetrwanie. Larwy wykluwają się z jaj i w ciągu dwóch lat mogą rozwinąć się w dorosłego kleszcza. Na każdym etapie rozwoju jest on uzależniony od posiłku z krwi żywiciela. W ciągu swojego życia kleszcz atakuje więc trzech żywicieli. Jeśli kleszcz przez dłuższy czas nie znajdzie żywiciela, potrafi bardzo długo przeżyć bez świeżej krwi. Średnio kleszcze mogą żyć od trzech do pięciu lat.

Jakie zagrożenia dla zdrowia niosą ze sobą kleszcze?

Kleszcze w ciągu swojego życia atakują żywiciela łącznie trzy razy. Fakt, że może to być człowiek lub zwierzę, zwiększa prawdopodobieństwo, że ukąszenie kleszcza może przenieść choroby. Ślina kleszcza bardzo często może zawierać patogeny, takie jak bakterie i wirusy, i dlatego u ludzi prowadzi m.in. do boreliozy, zapalenia opon mózgowych oraz KZM (kleszczowego zapalenia mózgu), które jest wywoływane przez wirusy.

Borelioza

Ta choroba jest przenoszona wyłącznie przez kleszcze. Choroba może mieć przebieg ciężki lub łagodny. Często patogeny atakują układ nerwowy, ale dotknięte mogą zostać również serce i stawy. Borelioza występuje ze zwiększoną częstotliwością na terenie całych Niemiec, zwłaszcza w gorących miesiącach letnich. Pierwsze objawy przypominają grypę, dlatego infekcja jest często wykrywana późno. Kolejnym objawem jest tzw. rumień wędrujący – czerwona plama na skórze, która zmienia się wraz z postępem infekcji. Długotrwałymi skutkami mogą być przewlekłe stany zapalne stawów.

KZM

W przypadku zachorowania na KZM dochodzi do zapalenia opon mózgowych wywołanego przez wirusy, które są przenoszone przez kleszcze. W przeciwieństwie do boreliozy, obszarem wysokiego ryzyka są przede wszystkim południowe Niemcy. Objawy choroby wahają się od gorączki i wymiotów po niewydolność układu nerwowego i paraliż kończyn. Po przebyciu choroby naukowcy zaobserwowali u ozdrowieńców długotrwałe uszkodzenia pamięci oraz mowy. Zwłaszcza u dorosłych po ciężkim przebiegu choroby mogą pozostać trwałe skutki, takie jak zmęczenie, bóle głowy, zaburzenia koncentracji czy paraliż.

Sezon na kleszcze: kiedy kleszcze są aktywne?

Sezon na kleszcze zależy przede wszystkim od pogody, a w mniejszym stopniu od kalendarza. Kleszcz pospolity, najczęściej występujący kleszcz w Niemczech, staje się aktywny już przy łagodnych temperaturach i według Instytutu Roberta Kocha (RKI), w zależności od warunków pogodowych, można go spotkać przez cały rok. Największą aktywność kleszcze wykazują zazwyczaj wiosną i jesienią. Zachorowania z rumieniem wędrującym (borelioza) nasilają się w czerwcu i lipcu. KZM występuje głównie wiosną i latem, często także jesienią, a przy ciepłej pogodzie sporadycznie nawet zimą.

Kleszcze zimą

Podczas mrozów kleszcze chowają się w ściółce leśnej na ziemi i przetrzymują tam mróz oraz śnieg. W łagodne zimowe dni mogą jednak ponownie wyruszyć na poszukiwanie żywiciela. Dlatego każdy, kto zimą spaceruje po lesie, zaroślach lub wysokiej trawie, albo wychodzi na spacer z psem, powinien sprawdzać siebie i zwierzę również o tej porze roku. Kleszcz łąkowy jest ponadto uważany za wyjątkowo odporny na zimno i pozostaje aktywny nawet w łagodne zimowe miesiące.

Czy kleszcze są aktywne podczas upałów i deszczu?

Kleszcze potrzebują wilgoci. Po ciepłym, deszczowym dniu latem są szczególnie aktywne. Podczas wielkich upałów i suszy wycofują się do wilgotniejszych warstw gleby. Dopóki ściółka leśna pozostaje wilgotna, przetrwają nawet dłuższe okresy suszy, po których znów zaczynają czatować na ofiarę.

Jak można chronić się przed kleszczami?

Ponieważ ukąszenia kleszczy mogą prowadzić do nieprzyjemnych długotrwałych skutków, należy starać się, aby w ogóle nie zostać ukąszonym. Ze względu na ochronę środowiska nie wolno rozpylać w naturze chemicznych środków przeciwko kleszczom, dlatego należy stosować alternatywne metody ochrony. Profilaktycznie można podjąć kilka kroków przeciwko tym krwiopijcom.

Szczepienie przeciwko KZM

Aby chronić się przed KZM, od wielu lat zaleca się szczepienia. Szczególnie osoby mieszkające na obszarach ryzyka oraz pracownicy, którzy ze względu na swój zawód dużo przebywają na świeżym powietrzu, powinni się zaszczepić. Przy pierwszym szczepieniu przeciwko KZM należy przyjąć trzy dawki szczepionki, a następnie co trzy do pięciu lat przeprowadza się szczepienie przypominające. Jeśli ktoś pomyślnie przeszedł chorobę KZM, nie musi się szczepić, ponieważ zakłada się, że przebycie choroby zapewnia wieloletnią ochronę immunologiczną.

Na boreliozę nie ma szczepionki, jednak chorobę tę można bardzo skutecznie leczyć antybiotykami.

Domowe sposoby na kleszcze: ile w tym prawdy?

Aby chronić się przed ewentualnym atakiem kleszczy przed spacerem lub wędrówką, niektórzy przysięgają na proste domowe sposoby, które prawie każdy ma w kuchni. To, w jakim stopniu środki te faktycznie odstraszają żądne krwi kleszcze, nie jest potwierdzone naukowo.

Olej kokosowy

Domowym sposobem, któremu często przypisuje się działanie przeciwko kleszczom, jest olej kokosowy. Obecnie ten białawy, przezroczysty olej można znaleźć w supermarketach i drogeriach, a także w sklepach z azjatycką żywnością. Tłuszcz ten zawiera kwas laurynowy, kwas kaprynowy i kwas kaprylowy. Tym kwasom tłuszczowym przypisuje się działanie odstraszające kleszcze. Nie udowodniono jednak, że olej kokosowy nałożony na skórę niezawodnie chroni ludzi przed ukąszeniami kleszczy.

Czosnek

Również powszechnie znanym pomocnikiem, cenionym w kuchni za swój wyrazisty smak, jest czosnek. Kilka ząbków tej rośliny leczniczej, pochodzącej pierwotnie z Azji Środkowej, warto przeżuć i połknąć przed wyjściem na łono natury. Zapach ma odstraszać kleszcze, jednak nie zostało to potwierdzone naukowo. Ponieważ jednak wyziewy czosnku są bardzo intensywne i mogą być odpychające dla innych osób, wątpliwe jest, czy ta metoda jest tak skuteczna, jak się ją reklamuje.

Olej z czarnuszki

Olej z czarnuszki wmasowany w skórę ma odstraszać kleszcze i komary. Niezawodne działanie ochronne nie zostało potwierdzone. Olej można nabyć w aptekach.

Olejek eteryczny

Jak to często bywa, w walce z uciążliwymi pasożytami i szkodnikami wskazuje się również na olejki eteryczne. Olejek eteryczny pozyskuje się z roślin. Kilka kropli olejku eterycznego zmieszanych z balsamem do ciała ma odstraszać kleszcze. Nie jest jasne, jak długo i jak skutecznie to chroni, ponadto olejki eteryczne mogą podrażniać skórę. Do zapachów, których kleszcze nie lubią, należą geraniol, eukaliptus cytrynowy, anyż, lawenda, goździk, rozmaryn, olejek z drzewa herbacianego oraz tymianek.

Proszę tego nie robić!

W internecie krążą porady dotyczące domowych sposobów na szybkie usunięcie kleszcza po ukąszeniu. Zaleca się smarowanie kleszczy olejem lub lakierem do paznokci, aby odciąć im dopływ powietrza. Ponieważ jednak kleszcz pod wpływem tych działań wpada w stres, wydziela jeszcze więcej śliny, która może zawierać potencjalne patogeny. Dlatego stanowczo odradza się stosowanie tych „porad”!

Repelenty – pięknie pachnący pomocnicy w walce z kleszczami

Na rynku dostępne są tak zwane spraye na kleszcze, które należy rozpylić na odsłonięte części ciała przed wyjściem na łono natury. Niektórzy producenci stosują składnik DEET, który może wywoływać reakcje alergiczne. Oprócz tego istnieją spraye na kleszcze z innymi substancjami czynnymi, na przykład na bazie olejku z eukaliptusa cytrynowego.

Silberkraft Spray na kleszcze

Ten spray na kleszcze od Silberkraft chroni przed ukąszeniami kleszczy dzięki zawartości eukaliptusa cytrynowego . Spray odstrasza również inne owady oraz komary. Eukaliptus cytrynowy ma przyjemny zapach, który dla człowieka jest wręcz atrakcyjny. Ten spray działa jako repelent, co oznacza, że kleszcze są odstraszane zapachem, ale nie są zabijane. Produktów biobójczych należy używać z zachowaniem środków ostrożności. Przed każdym użyciem należy przeczytać etykietę i informacje dotyczące produktu.

Kleszcze w ogrodzie – co robić?

Od wiosny do jesieni wielu właścicieli ogrodów regularnie spędza w nich długie godziny. Pielą chwasty, podlewają rośliny, koszą trawnik i leniuchują w słońcu. Niestety, często zdarza się, że w ogrodach zadomawiają się kleszcze. Istnieją jednak proste sposoby, aby maksymalnie utrudnić im tam życie.

Ponieważ kleszcze ustawiają się głównie na czubku źdźbła trawy, czekając na żywiciela, należy dbać o to, aby trawa była możliwie krótko przycięta. Aby nie zapewniać kleszczom schronienia, należy ponadto regularnie grabić liście i ograniczyć liczbę zacienionych miejsc. W ten sposób pozbawia się kleszcze optymalnych warunków do życia, dzięki czemu szybko się wyniosą.

Odkryto gniazdo kleszczy? Bez paniki!

Jeśli jednak uda się odkryć gniazdo kleszczy, należy działać szybko. Naturalnymi środkami odstraszającymi kleszcze są owoce cytrusowe, których kleszcze nie lubią. W tym celu należy zagotować pół litra wody i dodać drobno pokrojone cytryny, limonki, pomarańcze lub kawałki grejpfruta. Mieszanka powinna gotować się na wolnym ogniu przez około 30 minut. Następnie odcedzić wodę cytrusową i przelać ją do butelki ze spryskiwaczem. Teraz można obficie spryskać nią wszystkie obszary, w których podejrzewa się obecność kleszczy, oraz samo gniazdo. Powtarzać proces spryskiwania codziennie.

Niektóre ogrody znajdują się na skraju łąki lub lasu, dlatego często zdarza się, że kleszcze wędrują do ogrodu. Aby chronić siebie i swój ogród przed inwazją kleszczy, można utworzyć żwirową ścieżkę o szerokości co najmniej 50 centymetrów między krawędzią ogrodu a łąką. Zapobiega to przedostawaniu się kleszczy do ogrodu, ponieważ wyschłyby one z powodu suchego podłoża.

Ochrona przed kleszczami – jak uniknąć ukąszeń kleszczy?

Oprócz repelentów i szczepień istnieją bardzo proste sposoby, aby chronić się przed kleszczami. Aby kleszcze w ogóle nie miały kontaktu z naszą skórą, zaleca się noszenie długiej odzieży podczas przebywania na łonie natury. Długie spodnie ze ściągaczami na dole, długie skarpetki i koszulki z długim rękawem oraz solidne, pełne obuwie to dobre środki zapobiegawcze przeciwko ewentualnemu atakowi kleszczy. Na jasnej odzieży małe, ciemne pajęczaki są bardzo łatwe do zauważenia, dlatego warto wybierać ją zamiast ciemnych ubrań.

Podczas pobytu na zewnątrz należy poruszać się wyłącznie po wyznaczonych ścieżkach i unikać wchodzenia w wysoką trawę lub zarośla, ponieważ tam ryzyko ataku kleszczy jest wielokrotnie wyższe.

Po powrocie z zewnątrz należy dokładnie obejrzeć ciało w poszukiwaniu kleszczy. Te małe pasożyty żywiące się krwią potrafią niekiedy godzinami wędrować po ciele, zanim znajdą odpowiednie miejsce do wkłucia. Szczególnie w okolicach intymnych, na brzuchu, pod pachami, w zgięciach kolan, za uszami oraz u dzieci na skórze głowy pasożyty te chętnie się osadzają.

Źródła

• https://parasitenportal.de/parasiten-beim-menschen/zecken-beim-menschen/
• https://www.umweltbundesamt.de/schildzecken
• https://www.zecken.de/de/der-richtige-zeckenschutz-was-hilft-gegen-zecken
• https://www.rki.de/DE/Content/Infekt/EpidBull/Merkblaetter/Ratgeber_FSME.html;jsessionid=095AF605AAE85BCB7F073913DEFC1CDF.internet081
• https://www.mein-eigenheim.de/gartengestaltung/zeckenfreier-garten.html
• https://www.infektionsschutz.de/erregersteckbriefe/fsme.html
• https://www.pharmawiki.ch/wiki/index.php?wiki=Aetherische_Oele
• Instytut Roberta Kocha: Poradnik RKI dotyczący KZM
• Instytut Roberta Kocha: Poradnik RKI dotyczący boreliozy z Lyme
• zecken.de: Gdzie żyją kleszcze